W przeszłości HFPC wielokrotnie wypowiadała się na temat tego, w jaki sposób należy uregulować status osób powołanych przy udziale tzw. nowej KRS. Wskazywała, że osoby powołane na stanowiska sędziowskie w wadliwej procedurze powinny uzyskać autoryzację od niezależnego organu oceniającego ich bezstronność i niezależność na podstawie z góry przyjętych kryteriów. Ewentualna decyzja o ich złożeniu z urzędu powinna zaś być podjęta przez sąd. Przedstawiony przez Ministerstwo Sprawiedliwości projekt ustawy o przywróceniu prawa do niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego na podstawie prawa przez uregulowanie skutków uchwał Krajowej Rady Sądownictwa podjętych w latach 2018-2025 nie spełnia tych wymogów.

Procedowany projekt ustawy zakłada podział osób powołanych na stanowiska sędziowskie z udziałem tzw. nowej KRS na trzy grupy. Pierwsza z nich obejmuje osoby powołane z grona asesorów sądowych, asystentów sędziów i referendarzy sądowych, którzy zostaną pozostawieni na dotychczas zajmowanych miejscach służbowych. Stanie się tak mimo tego, że zostali powołani przy udziale tzw. nowej KRS. Druga grupa, obejmująca sędziów awansowanych przy udziale tzw. nowej KRS, zostanie przeniesiona na wcześniej zajmowane stanowiska. Trzecia, obejmująca osoby powołane na stanowiska sędziowskie z grona adwokatów, radców prawnych, prokuratorów i pracowników naukowych, zostanie złożona z urzędu.

W każdym z wyżej omawianych wypadków o statusie danej osoby rozstrzygnie ustawodawca. Parlament przyzna więc sobie prawo do decydowania ustawą o tym, kogo spośród sędziów pozbawić urzędu albo przenieść na inne miejsce służbowe. „Podkreślamy, że Sejm powinien uregulować status sędziów powołanych przez nową KRS w sposób zgodny z zasadą proporcjonalności i nie wykraczając poza to, co jest konieczne do wykonania wyroków sądów międzynarodowych i polskich. W żadnym miejscu orzeczenia te nie stworzyły motywów do dokonania tak głębokiej ingerencji w wymiar sprawiedliwości.” – wskazuje dr Marcin Szwed, prawnik HFPC.

Jednocześnie zainteresowani nie będą mieli możliwości skontrolowania takiego rozstrzygnięcia przez sąd. Projektodawcy proponują jedynie, aby kontrola sądu dotyczyła tego, czy dana osoba zostanie zakwalifikowania do danej grupy poprawnie, a więc sprawdzenia, czy przed powołaniem na stanowisko sędziowskie z udziałem nowej KRS pełniła ona rolę np. Adwokata lub radcy czy sędziego. „To pozór ochrony sądowej. Nie da się uznać, że tak skonstruowany środek zaskarżenia będzie stanowił realizację prawa do sądu” – wskazuje Maciej Nowicki, Prezes Zarządu HFPC.

W swojej opinii Helsińska Fundacja Praw Człowieka wprost zwróciła uwagę, że rozwiązanie to nie realizuje wymogu art. 180 Konstytucji, który dla przeniesienia lub złożenia sędziego z urzędu wymaga orzeczenia sądu. Podkreśliła także, że rozwiązanie to nie odpowiada standardowi zakreślonemu przez Komisję Wenecką, która wskazała m.in., że „nie można w drodze ustawy zadeklarować, że wszystkie właściwe powołania dokonane przez KRS w określonym przedziale czasowym są nieważne”. Dodatkowo podkreśliła, że „osobom powołanym (przez nową KRS – przyp. aut) należy przyznać prawo dochodzenia sądowej kontroli unieważnienia ich nominacji lub awansu, jeżeli decyzja o unieważnieniu nie została wydana przez organ sądowy”.

Krytycznie Fundacja odniosła się do proponowanego sposobu regulacji orzeczeń wydanych przez sędziów powołanych z udziałem tzw. nowej KRS. Zakłada ono możliwość skierowania przez strony wniosku o uchylenie orzeczenia wydanego z udziałem tak powołanej osoby, jeśli na etapie postępowania strona negowała sposób ukształtowania sądu. Inaczej będzie wyglądała sytuacja z orzeczeniami Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, które będą uchylane na wniosek, nawet bez podniesienia takiego zarzutu przez stronę.

Zdaniem HFPC rozwiązanie to idzie zdecydowanie dalej niż to co wynikało z dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego. Ponadto, zaprezentowana propozycja może skłaniać strony do składania takich wniosków „na wszelki wypadek”, aby uzyskać możliwość wzruszenia niekorzystnego dla nich orzeczenia. Prowadzić to będzie do mnożenia postępowań i dodatkowego obciążania wymiaru sprawiedliwości.

Wątpliwości HFPC budzi także wyłączenie w postępowaniach karnych zasady niepogarszania sytuacji procesowej oskarżonego. Projekt zakłada, że zasada ta nie będzie obowiązywać, jeśli wniosek o uchylenie orzeczenia na niekorzyść oskarżonego złoży np. prokuratura. Nie wprowadza przy tym żadnych limitów czasowych od chwili prawomocności orzeczenia. „Efektem takiej reformy będą więc przypadki, w których skazani, którzy dawno zakończyli wykonywanie kary, będą musieli stawić się do odbycia dodatkowej kary zasądzonej w nowym postępowaniu, po uchyleniu względem nich już wykonanego orzeczenia.” – wskazuje adw. Marcin Wolny, prawnik HFPC.

Fundacja zwróciła także uwagę na negatywny wpływ na sytuację poszczególnych sądów, jaki będą miały procedowane zmiany. Odwołując się do konkretnych wydziałów poszczególnych sądów, ukazała, jak proponowane zmiany wpłyną na sposób ich pracy. „Nietrudno zgadnąć, jaki wpływ na pracę Wydziału Rodzinnego Sądu Rejonowego dla Warszawy – Żoliborza będzie miało usunięcie z niego 3 z 8 orzekających tam sędziów. To sąd, który jest właściwy dla ponad 200 tys. osób i zajmuje się sprawami dnia codziennego, w których niezbędna jest np. pilna interwencja w zakresie odebrania komuś władzy rodzicielskiej” – wskazuje adwokat Marcin Wolny.