19 marca Dean Spielmann, Rzecznik Generalny Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w wydanej Opinii zaproponował odpowiedzi na pytania prejudycjalne Sądu Okręgowego w Warszawie dotyczące prawa do skutecznego środka prawnego przed niezależnym i bezstronnym sądem, ustanowionym na mocy ustawy w rozumieniu prawa UE.
Przypomnijmy przedmiot sprawy C-159/25
Do sądu II instancji trafiły dwie sprawy, które w czerwcu 2024 r. zostały losowo przydzielone, za pośrednictwem Systemu Losowego Przydziału Spraw (SLPS), sędzi JD. Po jej przeniesieniu do innego wydziału, Kolegium Sądu Okręgowego zwolniło ją – bez uzasadnienia – z prowadzenia 100 spraw. Następnie przewodniczący wydziału skierował te sprawy do ponownego losowania nowego referenta w systemie SLPS.
W styczniu 2025 r. system przydzielił 56 z tych spraw jednej sędzi (AŁ), podczas gdy inni sędziowie otrzymali niewiele lub nie otrzymali żadnych spraw. Odwołanie sędzi AŁ dotyczące nierównomiernego obciążenia pracą zostało odrzucone. W związku z tym sąd powziął wątpliwości, czy może być uznany za niezależny, bezstronny i ustanowiony ustawą w rozumieniu prawa UE, jeżeli sędzia rozpoznający sprawę został wyznaczony przez SLPS w okolicznościach budzących wątpliwości co do prawidłowości i przejrzystości tego procesu. W szczególności chodzi o to, że:
− poprzedni sędzia został arbitralnie zwolniony z prowadzenia sprawy przez organ administracji sądowej,
− nowego sędziego wyznaczono przy użyciu systemu stworzonego przez władzę wykonawczą (Ministra Sprawiedliwości),
− algorytm SLPS nie jest przejrzysty ani możliwy do zweryfikowania,
− sposób działania systemu może prowadzić do nierównego obciążenia sędziów i dyskryminacji stron,
− istnieje ryzyko manipulacji lub błędów w losowaniu,
− oraz brakuje skutecznego środka odwoławczego, który pozwalałby zakwestionować decyzje dotyczące przydziału spraw.
OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO
DEANA SPIELMANNA
przedstawiona w dniu 19 marca 2026 r.(1)
Sprawa C‑159/25 [Rowicz](i)
B.Ż.,
V. sp. z o.o.
przeciwko
T. SA,
Ł.W.
[wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożony przez Sąd Okręgowy w Warszawie (Polska)] […]
Wprowadzenie
1. W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy w Warszawie (Polska) zwrócił się do Trybunału z wnioskiem o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, wpisującym się w szereg spraw, w których Trybunał dokonał uściślenia zakresu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej (zwanej dalej „Kartą”). W omawianej sprawie ponownie pojawia się potrzeba dokonania przez Trybunał oceny gwarancji związanych z wykonywaniem funkcji sądowniczej w krajowych porządkach prawnych, w szczególności gwarancji niezawisłości i bezstronności sądów oraz poszanowania wymogu „sądu ustanowionego na mocy ustawy”.
2. Dokładniej rzecz ujmując, wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy środka wewnętrznej organizacji wymiaru sprawiedliwości, który może mieć wpływ na te gwarancje, a mianowicie zwolnienia sędzi – choć za jej zgodą – z obowiązku rozpoznania części przydzielonych jej spraw i ponownego przydzielenia tych spraw innemu sędziemu. Trybunał stoi zatem w szczególności przed koniecznością wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie zgodności z wynikającymi z prawa Unii wymogami mechanizmu opartego na redystrybucji spraw dokonywanej za pośrednictwem automatycznego systemu losowego przydziału spraw oraz w przedmiocie przesłanek, których spełnienie warunkuje możliwość uznania takiego środka za oparty na zasadach wystarczająco jasnych, przewidywalnych i zdolnych rozwiać – z punktu widzenia jednostek – wszelkie uzasadnione wątpliwości co do braku zewnętrznego lub wewnętrznego wpływu na wyznaczenie sędziego mającego rozpoznać ich sprawę.
Ramy prawne
Prawo Unii
3. W art. 3 pkt 1 rozporządzenia (UE) 2024/1689 w sprawie ustanowienia zharmonizowanych przepisów dotyczących sztucznej inteligencji(2) pojęcie „systemu AI” zdefiniowano jako „system maszynowy, który został zaprojektowany do działania z różnym poziomem autonomii po jego wdrożeniu oraz który może wykazywać zdolność adaptacji po jego wdrożeniu, a także który – na potrzeby wyraźnych lub dorozumianych celów – wnioskuje, jak generować na podstawie otrzymanych danych wejściowych wyniki, takie jak predykcje, treści, zalecenia lub decyzje, które mogą wpływać na środowisko fizyczne lub wirtualne”.
Prawo polskie
Prawo o ustroju sądów powszechnych
4. Zgodnie z art. 41 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych, w brzmieniu mającym zastosowanie do okoliczności będących przedmiotem postępowania głównego(3) (zwanej dalej „prawem o ustroju sądów powszechnych”), Minister Sprawiedliwości, po zasięgnięciu opinii Krajowej Rady Sądownictwa, określa, w drodze rozporządzenia, regulamin wewnętrznego urzędowania sądów powszechnych, określający między innymi szczegółowe zasady przydziału spraw.
5. Artykuł 47a § 1 prawa o ustroju sądów powszechnych stanowi:
„Sprawy są przydzielane sędziom i asesorom sądowym losowo, w ramach poszczególnych kategorii spraw, chyba że sprawa podlega przydziałowi sędziemu pełniącemu dyżur”.
6. Artykuł 47b prawa o ustroju sądów powszechnych przewiduje:
„1. Zmiana składu sądu może nastąpić tylko w przypadku niemożności rozpoznania sprawy w dotychczasowym składzie albo długotrwałej przeszkody w rozpoznaniu sprawy w dotychczasowym składzie. Przepis art. 47a stosuje się odpowiednio.
[…]
4. Zmiana miejsca służbowego sędziego lub delegowanie do innego sądu oraz zakończenie delegowania nie stanowi przeszkody do podejmowania czynności w sprawach przydzielonych w dotychczasowym miejscu służbowym albo miejscu pełnienia służby, aż do ich zakończenia.
5. Na wniosek sędziego lub z urzędu kolegium sądu właściwe dla nowego miejsca służbowego sędziego lub miejsca jego delegowania może zwolnić sędziego z obowiązku rozpoznania części lub wszystkich spraw, w szczególności w razie znacznej odległości od tego sądu do nowego miejsca służbowego sędziego lub miejsca jego delegowania, a także przy uwzględnieniu stopnia zaawansowania rozpoznawanych spraw. Przed podjęciem uchwały kolegium sądu zasięga opinii prezesów właściwych sądów.
6. Przepisy § 4 i 5 stosuje się odpowiednio w przypadku przeniesienia do innego wydziału tego samego sądu oraz w przypadku powołania na stanowisko sędziego w sądzie wyższej instancji”.
7. Artykuł 89 prawa o ustroju sądów powszechnych stanowi:
„1. Żądania, wystąpienia i zażalenia w sprawach związanych z pełnionym urzędem sędzia może wnosić tylko w drodze służbowej. W takich sprawach sędzia nie może zwracać się do instytucji i osób postronnych ani podawać tych spraw do wiadomości publicznej.
2. W sprawach o roszczenia ze stosunku służbowego sędziemu przysługuje droga sądowa.
[…]”.
Regulamin urzędowania z 2019 r.
8. Paragraf 2 pkt 16 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości – Regulamin urzędowania sądów powszechnych z dnia 18 czerwca 2019 r.(4) (zwanego dalej „regulaminem urzędowania z 2019 r.”) zawiera następującą definicję:
„SLPS – system teleinformatyczny służący do losowego przydziału spraw i zadań sądu, działający w oparciu o generator liczb losowych (System Losowego Przydziału Spraw)”.
9. Paragraf 43 ust. 1 regulaminu urzędowania z 2019 r. stanowi:
„Sprawy są przydzielane losowo sędziom jako referentom, zgodnie z podziałem czynności, przez SLPS, oddzielnie dla każdego repertorium, wykazu lub innego urządzenia ewidencyjnego, chyba że przepisy niniejszego rozporządzenia przewidują inne zasady przydziału. Przydziału przez SLPS nie stosuje się, jeżeli tylko jeden sędzia uczestniczy w przydziale spraw danego rodzaju”.
10. Paragraf 49 regulaminu urzędowania z 2019 r. przewiduje:
„1. Sprawy podlegające losowemu przydziałowi rejestruje się w SLPS w ciągu trzech dni roboczych od daty wpływu do sądu, chyba że sprawa podlega przydziałowi po uzupełnieniu braków.
2. Przewodniczący wydziału w wybranych urządzeniach ewidencyjnych lub kategoriach spraw może wstrzymać kierowanie spraw do przydziału w przypadku krótkotrwałych nieobecności części sędziów, do zakończenia tych nieobecności.
[…]”.
11. Paragraf 55 regulaminu urzędowania z 2019 r. stanowi:
„1. Określony rodzaj spraw może być przydzielony tylko niektórym sędziom lub można im zwiększyć procentowe wskaźniki przydziału w tych sprawach, a w pozostałych sprawach podział czynności może przewidywać zmniejszenie wskaźników lub wyłączenie ich z przydziału (specjalizacja).
2. Projekt podziału czynności lub jego zmiany w zakresie obejmującym wprowadzenie lub zmianę specjalizacji należy podać do wiadomości sędziów wydziału lub wydziałów, o których mowa w § 77 ust. 2. Ustalenie nowego podziału czynności wymaga zgody sędziego na objęcie go specjalizacją oraz braku sprzeciwu co najmniej 85 % sędziów w terminie 14 dni od podania projektu do wiadomości.
[…]”.
12. Paragraf 62 regulaminu urzędowania z 2019 r. przewiduje:
„1. Po wydaniu decyzji skutkującej zmianą wydziału lub miejsca służbowego referentowi jeszcze przed dniem przeniesienia mogą być przydzielane sprawy w nowym wydziale z jednoczesnym zakończeniem przydziału spraw w wydziale, w którym dotychczas orzekał. Prezes sądu, w którym znajduje się nowy wydział, określa dzień rozpoczęcia przydziału w tym wydziale i zakończenia przydziału w poprzednim wydziale. W przydzielonych sprawach przewodniczący wydziału wyznacza terminy w porozumieniu z referentem.
2. Jeżeli wymaga tego właściwe obciążenie referenta, dzień rozpoczęcia przydziału w wydziale może być późniejszy lub wcześniejszy niż dzień zakończenia przydziału w wydziale, w którym dotychczas orzekał.
[…]”.
13. Paragraf 66 regulaminu urzędowania z 2019 r. stanowi:
„1. W przypadku podziału referatu sprawy podlegają przydziałowi według zasad ogólnych. W przydziale biorą udział sędziowie nieobecni, których referaty nie zostały podzielone.
2. Sprawy, w których już wyznaczono terminy posiedzeń, mogą zostać losowo podzielone według terminów sesji.
[…]”.
14. Paragraf 68 regulaminu urzędowania z 2019 r. stanowi:
„1. W podziale czynności dla każdego sędziego, asesora sądowego i referendarza sądowego uwzględnia się:
1) przydział do wydziału lub wydziałów sądu, a w razie przydziału w ramach wydziału do wydzielonej sekcji również wskazanie sekcji;
2) wskaźnik procentowy udziału w przydziale wpływających do wydziału spraw, wynoszący
a) 100 % – dla orzecznika przydzielonego wyłącznie do jednego wydziału, niepełniącego funkcji, niedelegowanego do innej jednostki na podstawie art. 77 albo art. 151a ustawy,
b) co najmniej 90 % – dla zastępcy przewodniczącego wydziału liczącego do 15 orzeczników, kierownika sekcji, rzecznika prasowego w sądzie okręgowym, w którego obszarze właściwości limit etatów sędziowskich wynosi mniej niż 300, koordynatora do spraw mediacji w sądzie okręgowym, w którego obszarze właściwości limit etatów sędziowskich wynosi mniej niż 300, zastępcy rzecznika dyscyplinarnego działającego przy sądzie apelacyjnym albo sądzie okręgowym, Rzecznika Dyscyplinarnego Sędziów Sądów Powszechnych, Zastępcy Rzecznika Dyscyplinarnego Sędziów Sądów Powszechnych, prezesa sądu dyscyplinarnego oraz sędziego, któremu powierzono zastępowanie sędziego orzekającego w sprawach prowadzonych na podstawie Konwencji haskiej,
c) co najmniej 80 % – dla orzecznika pełniącego funkcję przewodniczącego wydziału liczącego do 7 orzeczników, rzecznika prasowego w sądzie apelacyjnym, rzecznika prasowego w sądzie okręgowym, w którego obszarze właściwości limit etatów sędziowskich wynosi nie mniej niż 300, sędziego będącego członkiem Krajowej Rady Sądownictwa oraz sędziego delegowanego do Biura Krajowej Rady Sądownictwa,
d) co najmniej 75 % – dla zastępcy przewodniczącego wydziału liczącego powyżej 15 orzeczników, koordynatora do spraw mediacji w sądzie okręgowym, w którego obszarze właściwości limit etatów sędziowskich wynosi nie mniej niż 300, Rzecznika Dyscyplinarnego Ministra Sprawiedliwości oraz sędziego, któremu powierzono orzekanie w sprawach prowadzonych na podstawie Konwencji haskiej,
e) co najmniej 60 % – dla wizytatora,
f) co najmniej 50 % – dla orzecznika pełniącego funkcję przewodniczącego wydziału liczącego od 8 do 20 orzeczników,
g) co najmniej 30 % – dla sędziego pełniącego funkcję prezesa lub wiceprezesa sądu oraz orzecznika pełniącego funkcję przewodniczącego wydziału liczącego powyżej 20 orzeczników,
h) co najmniej 15 % – dla sędziego delegowanego do pełnienia obowiązków głównego specjalisty w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury lub prowadzenia zajęć szkoleniowych w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury,
i) co najmniej 10 % – dla sędziego delegowanego do pełnienia obowiązków dyrektora Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury, jego zastępcy, kierownika działu albo sekcji w Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury.
2. W razie zbiegu wskaźników procentowych udziału w przydziale wpływających do wydziału spraw dla danego orzecznika uwzględnia się wskaźnik najniższy.
[…]”.
15. Paragraf 74 ust. 1 regulaminu urzędowania z 2019 r. stanowi:
„W aktach spraw przydzielonych przez SLPS zamieszcza się wydruk raportu z losowania. W pozostałych sprawach przewodniczący wydziału wydaje zarządzenie o przydziale, chyba że sprawa została przydzielona przez inne narzędzie informatyczne”.
Spór przed sądem krajowym, pytanie prejudycjalne i postępowanie przed Trybunałem
16. W dniach 13 i 14 czerwca 2024 r. do Sądu Okręgowego w Warszawie zostały wniesione dwie apelacje (zwane dalej „przedmiotowymi apelacjami”) od wyroków wydanych w pierwszej instancji w sporach o zapłatę w transakcjach handlowych w rozumieniu dyrektywy 2011/7/UE w sprawie zwalczania opóźnień w płatnościach w transakcjach handlowych(5).
17. W dniach 17 i 18 czerwca 2024 r. sędzia JD, przydzielona wówczas do XXIII wydziału tego sądu, została wyznaczona losowo do rozpoznania tych apelacji przez SLPS, narzędzie informatyczne działające w oparciu o generator liczb losowych.
18. Decyzją Kolegium Sądu Okręgowego w Warszawie z dniem 30 października 2024 r. sędzia JD, która w międzyczasie została przeniesiona do innego wydziału tego sądu, na jej wniosek została zwolniona z rozpoznania 100 spraw przydzielonych jej w 2024 r., w tym wspomnianych dwóch apelacji. W decyzji tej kolegium wskazało ponadto inne sprawy, które sędzia JD miała zakończyć. Decyzja ta nie zawierała uzasadnienia.
19. Na podstawie decyzji przewodniczącego XXIII Wydziału Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 10 stycznia 2025 r. w dniu 13 stycznia 2025 r. dokonano ponownego przydziału w drodze losowania, za pomocą SLPS, tych 100 spraw nowym referentom. Losowaniem w celu ponownego przydzielenia spraw za pomocą SLPS objętych było 17 sędziów tego wydziału. Sędzi Anecie Łazarskiej przydzielono 56 z owych 100 spraw, w tym obie przedmiotowe apelacje. Innym sędziom przydzielono mniejszą liczbę spraw lub nie przydzielono ich wcale.
20. Odwołanie wniesione przez sędzię Łazarską od tego przydziału zostało oddalone przez Prezesa Sądu Okręgowego w Warszawie.
21. Sędzia Łazarska, jako sąd odsyłający orzekający w składzie jednego sędziego w przedmiocie owych apelacji, powzięła zasadniczo wątpliwości co do zgodności zwolnienia sędzi JD z obowiązku rozpoznania owych spraw, w tym dwóch przedmiotowych apelacji, a także ich ponownego przydzielenia, z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty. Sąd ten zastanawia się zatem, czy można go uznać za niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy, wskazując przy tym, że jego zdaniem przydzielanie spraw powinno również opierać się na przejrzystym mechanizmie, opartym na obiektywnych kryteriach, którymi nie można manipulować.
22. W szczególności, w pierwszej kolejności, sąd odsyłający przypomina, że w prawie polskim obowiązuje zasada niezmienności składu orzekającego sądu od chwili jego wyznaczenia i przez cały czas trwania postępowania, z wyjątkiem prawnie określonych przypadków niemożności rozpoznania sprawy w dotychczasowym składzie albo długotrwałej przeszkody w rozpoznaniu sprawy w dotychczasowym składzie. Tymczasem w przekonaniu sądu odsyłającego żadna z tych sytuacji nie miała miejsca, w związku z czym nic nie stało na przeszkodzie temu, aby sędzia JD kontynuowała rozpoznawanie apelacji.
23. Sąd odsyłający wyjaśnia w tym względzie, że zwolnienie sędzi JD z obowiązku rozpoznania spraw nie wynika ani z choroby, ani z przeniesienia do innego sądu, ani z nadzwyczajnych okoliczności, lecz ze zwykłego przeniesienia wewnętrznego do innego wydziału tego samego sądu w tej samej lokalizacji, co samo w sobie nie może uzasadniać zmiany składu orzekającego.
24. W drugiej kolejności sąd odsyłający formułuje zastrzeżenia względem SLPS, wykorzystywanego do losowego przydzielania spraw i określenia różnych parametrów takiej procedury. Jak twierdzi sąd odsyłający, system ten został dopuszczony do działania produkcyjnego bez uprzedniego przeprowadzenia testów bezpieczeństwa, a jego pracę zakłócały, w szczególności w pierwszych latach funkcjonowania, błędy zarówno systemowe, jak i generowane przez użytkowników.
25. Ponadto sąd odsyłający podnosi, że mimo iż działalność związana z projektowaniem i funkcjonowaniem SLPS została uznana za „sprawę publiczną”, publikacji algorytmu nie towarzyszy skuteczny dostęp do jego zasad funkcjonowania ani do kodu źródłowego. Ten brak przejrzystości w połączeniu z zakresem uprawnień Ministra Sprawiedliwości w odniesieniu do ustalania zasad przydziału spraw budzi w przekonaniu sądu odsyłającego wątpliwości co do rzeczywistej bezstronności omawianego systemu i stwarza zagrożenie jego podatności na manipulację. Wreszcie sąd odsyłający utrzymuje, że SLPS nie gwarantuje równomiernego obciążenia sędziów sprawami, co wiąże się z ryzykiem powstawania zaległości i naruszenia wewnętrznej niezawisłości sędziego znajdującego się pod presją czasową.
26. W trzeciej kolejności sąd odsyłający dodaje, że wbrew konkluzjom wyroku z dnia 14 listopada 2024 r., S. (Zmiana składu orzekającego)(6) prawo krajowe nie ustanawia na rzecz zainteresowanego sędziego skutecznego środka odwołania od pisemnej decyzji organu administracji sądowej w przedmiocie przydzielenia sprawy lub ustalenia składu sądu(7).
27. W tych okolicznościach sąd odsyłający postanowił zawiesić postępowanie i skierować do Trybunału następujące pytanie prejudycjalne:
„Czy w świetle art. 2, art. 19 ust. 1 akapit drugi [TUE] w zw. z art. 20 i 47 [Karty] oraz motywem 61 [rozporządzenia 2024/1689] sądem niezawisłym, bezstronnym i ustanowionym uprzednio na mocy ustawy, a także zapewniającym rozpatrzenie sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki w sposób niedyskryminacyjny oraz gwarantujący skuteczną ochronę prawną, jest sąd powszechny ostatniej instancji państwa członkowskiego, w którego składzie zasiada sędzia tego sądu wyznaczony przez generator liczbowy do rozpoznania sprawy, na podstawie raportu losowania oraz uprzedniej decyzji kolegium sądu:
1) gdy organ administracji sądowej jakim jest Kolegium Sądu Okręgowego arbitralnie zwolnił, z naruszeniem przepisów prawa krajowego o przydziale spraw, dotychczasowego sędziego referenta z obowiązku prowadzenia już przydzielonych spraw, mimo braku spełnienia krajowych kryteriów ustawowych pozwalających na takie zwolnienie oraz z naruszeniem zasady, że zmiana składu sądu może nastąpić tylko w przypadku niemożności rozpoznania sprawy w dotychczasowym składzie albo długotrwałej przeszkody w rozpoznaniu sprawy w dotychczasowym składzie;
2) gdy wyznaczenia nowego sędziego dokonano w oparciu o generator losowego przydziału spraw SLPS stworzony przez przedstawiciela władzy wykonawczej Ministra Sprawiedliwości oraz [po] ustaleniu zasad przydziału spraw i losowania w sądach w drodze aktu rangi rozporządzenia tegoż ministra [§ 43–76 regulaminu urzędowania sądów powszechnych] i w sposób naruszający prawo do niezawisłego, bezstronnego sądu oraz zasadę prawa do ustawowego sądu;
3) gdy wyznaczenia nowego sędziego dokonano w oparciu o generator losowego przydziału spraw SLPS przy braku znajomości i możliwości weryfikacji działania kodu źródłowego algorytmu losowego przydziału SLPS spraw sędziom, o której [to] aplikacji zamieszczono jedynie informację na stronie Biuletynu Informacji Publicznej, oraz podatności narzędzia losowego przydziału spraw na błędy i manipulacje, w sposób naruszający prawo stron do rzetelnego procesu;
4) gdy wyznaczenia nowego sędziego dokonano w oparciu o generator losowego przydziału spraw SLPS stworzony przez przedstawiciela władzy wykonawczej Ministra Sprawiedliwości oraz [po] ustaleniu zasad przydziału spraw i losowania w sądach w drodze aktu rangi rozporządzenia tegoż Ministra [§ 43–76 regulaminu urzędowania sądów powszechnych] i w sposób naruszający zasadę prawa stron do rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez brak gwarancji równomiernego obciążenia sędziów w ramach działania SLPS, w sposób dyskryminujący strony i naruszający zasadę równości wobec prawa;
5) prowadzącej do orzekania przez sędziego w warunkach nieważności postępowania z powodu sprzeczności składu tego sądu z przepisami prawa przy niezapewnieniu stronom skutecznej ochrony prawnej;
6) przy braku skutecznego środka odwoławczego w prawie krajowym przysługującego sędziemu od pisemnej decyzji organu administracyjnego sądu dotyczącej przydziału sprawy oraz wyznaczenia i składu sądu w postaci braku drogi sądowej zapewniającej sędziemu możliwość odwołania się od takiej pisemnej decyzji do bezstronnego i niezawisłego sądu w postępowaniu spełniającym wymagania wynikające z art. 47 [Karty?]”.
28. Uwagi na piśmie złożyły do Trybunału rząd polski i Komisja Europejska.
Analiza
Uwagi wstępne
29. Zanim przejdę do kwestii prawnych podniesionych w niniejszej sprawie, przedstawię kilka uwag wstępnych.
30. W swoim jedynym pytaniu sąd odsyłający zwraca się do Trybunału o dokonanie wykładni art. 2 i art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w świetle art. 20 i 47 Karty oraz motywu 61 rozporządzenia 2024/1689 w celu ustalenia co do istoty, czy za niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy należy uznać skład orzekający sądu krajowego, któremu przydzielono sprawy losowo w następstwie zwolnienia z obowiązku rozpoznania tych spraw sędziego, któremu zostały one pierwotnie przydzielone, a to w braku jakiegokolwiek skutecznego środka prawnego pozwalającego zainteresowanej sędzi na zakwestionowanie owego ponownego przydzielenia.
31. Przede wszystkim należy zauważyć, że zadane pytanie odzwierciedla wątpliwość sądu odsyłającego in limine litis dotyczącą zadośćuczynienia przez ów sąd wymogom wynikającym z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty.
32. Co się tyczy następnie postanowień przywołanych na poparcie wniosku o dokonanie wykładni, art. 20 Karty (zgodnie z którym „[w]szyscy są równi wobec prawa”) nie wydaje mi się mieć znaczenia dla sprawy, mimo że sąd odsyłający podnosi, że SLPS nie gwarantuje równego podziału obciążenia sędziów pracą. Pytanie prejudycjalne sprowadza się bowiem zasadniczo do kwestii zakwalifikowania składu orzekającego jako niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy.
33. Jeśli chodzi wreszcie o rozporządzenie 2024/1689, sąd odsyłający twierdzi, że SLPS należy do kategorii systemów wysokiego ryzyka w rozumieniu tego rozporządzenia i że brak przejrzystości charakteryzujący ten system wynika z tego, że nie są znane wymogi, jakie on ustanawia. W tym względzie, po pierwsze, nie sądzę, by SLPS można było uznać za „system AI” w rozumieniu art. 3 pkt 1 wspomnianego rozporządzenia, ponieważ ze wspomnianych informacji i z uwag rządu polskiego wynika, że jest to mechanizm, który powtarza ustalone algorytmy, stosując je do zadanych zbiorów danych, pozbawiony zdolności adaptacyjnych po wdrożeniu i autonomii działania. Po drugie, w każdym wypadku art. 113 rozporządzenia 2024/1689 przewiduje, że znajduje ono zastosowanie dopiero od dnia 2 sierpnia 2026 r. Tymczasem ponowne przydzielenie przedmiotowych apelacji w sądzie odsyłającym miało miejsce w dniu 13 stycznia 2025 r., w związku z czym rozporządzenie to nie miało zastosowania do sprawy w postępowaniu głównym.
34. W związku z powyższym zbadam pytanie zadane przez sąd odsyłający w świetle mających zastosowanie postanowień prawa Unii, a mianowicie art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty.
35. Co się tyczy istoty sprawy, z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że sąd odsyłający opiera swoje wątpliwości zasadniczo na motywach trojakiego rodzaju: dotyczących wymogów niezawisłości, bezstronności i sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy. Po pierwsze, w przekonaniu sądu odsyłającego zwolnienie sędzi JD z obowiązku rozpoznania spraw, które pierwotnie jej przydzielono, miało charakter arbitralny i było niezgodne z prawem. Po drugie, sąd odsyłający wskazuje, że SLPS został wprowadzony przez władzę wykonawczą, jego pracę zakłócają błędy i nie prezentuje on ani wymaganej przejrzystości, ani gwarancji pozwalających na zapewnienie równomiernego obciążenia sędziów sprawami. Po trzecie, zdaniem sądu odsyłającego nie istnieje żaden skuteczny środek prawny umożliwiający zainteresowanemu sędziemu zakwestionowanie ponownego przydzielenia.
36. Odniosę się do tych zastrzeżeń po kolei, po przypomnieniu istotnego dla sprawy orzecznictwa.
Przypomnienie istotnego dla sprawy orzecznictwa
37. Z orzecznictwa wynika, że art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE wymaga gwarancji niezawisłości i bezstronności opartych na zasadach dotyczących między innymi składu sądu, pozwalających wykluczyć po stronie jednostek wszelkie uzasadnione wątpliwości co do niezależności sądu od czynników zewnętrznych oraz jego neutralności względem ścierających się przed nim interesów. Wymóg ten, stanowiący integralny element sądzenia, wchodzi w zakres istoty prawa do skutecznej ochrony prawnej oraz prawa do rzetelnego procesu sądowego i stanowi fundamentalną gwarancję zarówno ochrony praw przyznanych przez prawo Unii, jak i zachowania wspólnych wartości określonych w art. 2 TUE, wśród których podstawowe znaczenie ma wartość państwa prawego(8).
38. Z orzecznictwa wynika również, że niezawisłość obejmuje aspekt zewnętrzny i aspekt wewnętrzny. Aspekt zewnętrzny wymaga, aby sąd wypełniał swoje zadania w pełni autonomicznie, bez podległości w ramach hierarchii służbowej, bez podporządkowania komukolwiek oraz z wyłączeniem wszelkich instrukcji, interwencji lub nacisków, które mogłyby wpłynąć na osąd jego członków, a tym samym na rozstrzygnięcie sprawy. Aspekt wewnętrzny, związany z bezstronnością, wymaga jednakowego dystansu do stron i ich interesów, obiektywizmu i braku jakiegokolwiek interesu w rozstrzygnięciu sporu poza ścisłym stosowaniem przepisu prawa. Wreszcie o ile aspekt zewnętrzny ma przede wszystkim na celu utrzymanie niezależności sądów względem władzy ustawodawczej i wykonawczej, w myśl zasady podziału władz, o tyle służy on także ochronie sędziów przed nieuprawnionymi naciskami w obrębie danego sądu(9).
39. Ponadto Trybunał uznał, że art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE wymaga również istnienia sądu „ustanowionego uprzednio na mocy ustawy” w świetle nierozerwalnych więzi, jakie istnieją między dostępem do takiego sądu a gwarancjami niezawisłości i bezstronności sędziów(10).
40. Dla Trybunału gwarancja „sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy” dotyczy także składu orzekającego w każdej sprawie oraz wszelkich innych przepisów prawa krajowego, których nieprzestrzeganie sprawia, że udział jednego lub kilku sędziów w rozpoznawaniu sprawy jest obarczony wadliwością(11). Z tego właśnie względu zasady przydziału i ponownego przydziału spraw wchodzą w zakres pojęcia sądu „ustanowionego uprzednio na mocy ustawy”.
41. W konsekwencji art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE wymaga w tym zakresie także tego, by przepisy regulujące obsadzanie składów orzekających umożliwiały wykluczenie jakiejkolwiek nieuprawnionej ingerencji w proces podejmowania decyzji w danej sprawie osób spoza składu orzekającego rozpoznającego tę sprawę, przed którymi strony nie mogły przedstawić swoich argumentów(12).
Zwolnienie sędzi JD z obowiązku rozpoznania spraw
42. Co się tyczy części pierwszej pytania zadanego w istocie przez sąd odsyłający, która odnosi się do zwolnienia sędzi JD z obowiązku rozpoznania spraw, z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym wynika, że środek ten został przyjęty na podstawie art. 47b § 1 prawa o ustroju sądów powszechnych. Do Trybunału należy zatem zasadniczo wyjaśnienie, czy wadliwe w świetle wymogów wynikających z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty zwolnienie sędziego z obowiązku rozpoznania spraw może skutkować wadliwością późniejszego ponownego przydzielenia niektórych z tych spraw innemu sędziemu, w niniejszym przypadku – sądowi odsyłającemu(13).
43. Jak przyznał Trybunał w pkt 76 wyroku D.K., „art. 47b § 1 [prawa o ustroju sądów powszechnych] przewiduje bez dalszego doprecyzowania, iż zmiana składu sądu może nastąpić, gdy istnieje »długotrwała przeszkoda w rozpoznaniu sprawy w dotychczasowym składzie«. Tymczasem o ile art. 47b § 4 [prawa o ustroju sądów powszechnych] stanowi w istocie, że do czasu zakończenia tych spraw sędzia nadal rozpoznaje sprawy przydzielone mu pomimo zmiany miejsca służbowego lub delegowania go do innego sądu, o tyle art. 47b § 5 [prawa o ustroju sądów powszechnych] określa, że kolegium właściwego sądu może zwolnić go z obowiązku rozpoznania spraw, przy czym nie wskazuje obowiązujących w tym zakresie kryteriów. Wreszcie zgodnie z art. 47b § 6 [prawa o ustroju sądów powszechnych] kolegium sądu dysponuje również możliwością zwolnienia sędziego z obowiązku rozpoznania sprawy w przypadku przeniesienia go do innego wydziału, z tym że także ta możliwość nie została obwarowana żadnym precyzyjnym kryterium”.
44. Następnie w tym samym wyroku Trybunał uznał w odniesieniu do zgodności wspomnianego przepisu z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, że „[n]ależy […] stwierdzić, że uregulowania krajowe, takie jak opisane w poprzednim punkcie [tego] wyroku, nie tylko nie przewidują obiektywnych kryteriów regulujących możliwość zwolnienia sędziego z obowiązku rozpoznania jednej lub większej liczby przydzielonych mu spraw, ale też zezwalają kolegium danego sądu na zwolnienie sędziego z obowiązku rozpoznania jego spraw bez konieczności uzasadnienia takiej uchwały. Odniesienie do istnienia »długotrwałej przeszkody w rozpoznaniu sprawy w dotychczasowym składzie« jest bowiem zbyt ogólnikowe, aby można było uznać, że pozwala ono uniknąć wszelkiej arbitralności przy podejmowaniu decyzji o zmianie składu sądu. Ponadto rząd polski potwierdził na rozprawie przed Trybunałem, że prawo polskie nie przewiduje żadnego obowiązku uzasadnienia zwolnienia sędziego z obowiązku rozpoznania sprawy na podstawie art. 47b §§ 5 i 6 [prawa o ustroju sądów powszechnych]”(14).
45. W świetle powyższego wywodu Trybunał stwierdził w pkt 86 wyroku D.K., że „art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, na mocy których organ sądu krajowego, taki jak kolegium sądu, może zwolnić sędziego tego sądu z obowiązku rozpoznania części lub wszystkich przydzielonych mu spraw, w sytuacji gdy uregulowania te nie przewidują kryteriów, którymi ten organ powinien kierować się przy podejmowaniu takiej uchwały o zwolnieniu z obowiązku rozpoznania sprawy, i nie nakładają obowiązku uzasadnienia tej uchwały”.
46. Wynika z tego, że rozwiązanie przyjęte przez Trybunał jest jasne i można je bezpośrednio zastosować w niniejszej sprawie, ponieważ dotyczy tego samego przepisu co przepis rozpatrywany w postępowaniu głównym. Na część pierwszą pytania zadanego przez sąd odsyłający należy zatem udzielić takiej samej odpowiedzi jak ta przedstawiona w poprzednim punkcie.
47. Pragnę jednak zauważyć, że – jak wskazała Komisja – można by twierdzić, iż zakres wyroku D.K. powinien być ograniczony do przypadków zwolnienia sędziego z obowiązku rozpoznania spraw bez jego zgody, jak miało to miejsce w owej sprawie. Komisja podnosi w szczególności, że naruszenie art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE ma miejsce tylko wtedy, gdy środek zostaje narzucony sędziemu, w związku z czym sytuacja rozpatrywana w niniejszej sprawie, charakteryzująca się zwolnieniem sędzi JD z obowiązku rozpoznania spraw za jej zgodą, w następstwie jej przeniesienia, różni się wyraźnie od sytuacji analizowanej w wyroku D.K.
48. Nie zgadzam się z takim stanowiskiem. Zmierza ono bowiem do ograniczenia konkluzji Trybunału dotyczących braków w mających zastosowanie ramach normatywnych do oceny okoliczności właściwych sprawie, w której zapadł wyrok D.K. Z wyroku tego jasno wynika natomiast, że Trybunał nie potraktował braku zgody jako kryterium determinującego niezgodność spornego reżimu zwolnienia z obowiązku rozpoznania spraw z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE. Z lektury wyroku D.K. wynika, że brak przewidywalnych kryteriów i brak obowiązku uzasadnienia same w sobie otwierają drzwi arbitralności i nieuprawnionej ingerencji w przydzielanie spraw, niezależnie od tego, czy dany sędzia wyraża zgodę na dane rozwiązanie.
49. W tym względzie należy zauważyć, że w pkt 77 wyroku D.K. Trybunał stwierdził, iż uregulowania krajowe nie przewidują obiektywnych kryteriów regulujących możliwość zwolnienia sędziego z obowiązku rozpoznania przydzielonych mu spraw ani też konieczności uzasadnienia takiej decyzji, przy czym nie zawierają one w tym względzie odniesienia do zgody lub braku zgody zainteresowanego sędziego. Podobnie został sformułowany pkt 83 tego wyroku, w którym Trybunał uznał w sposób ogólny, że w sytuacji gdy właściwe przepisy krajowe regulujące zwolnienie sędziego z obowiązku rozpoznania przydzielonych mu spraw nie określają obiektywnych kryteriów warunkujących taką możliwość, a także gdy nie jest wymagane uzasadnianie decyzji o takim zwolnieniu, przepisy te „nie daj[ą] podstaw, by wykluczyć, że to zwolnienie mogło być arbitralne, a nawet mogło stanowić ukrytą karę dyscyplinarną”. Również w tym przypadku nie ma żadnego odniesienia do kwestii tego, czy zainteresowany sędzia wyraził zgodę na zwolnienie go z obowiązku rozpoznania przydzielonych mu spraw, czy też nie.
50. Taka wykładnia narzuca się tym bardziej, że w pkt 82 wyroku D.K. Trybunał odnosi się do sytuacji przeniesienia sędziego – wprawdzie bez jego zgody – do innego sądu lub między dwoma wydziałami tego samego sądu, aby przypomnieć orzecznictwo, zgodnie z którym takie przeniesienie może stanowić środek służący kontrolowaniu treści orzeczeń sądowych. Znamienne jest jednak, że – jak już wskazałem w pkt 49 niniejszej opinii – Trybunał w pkt 83 wyroku D.K. nie postrzega zgody sędziego jako istotnego elementu przeprowadzanej przez siebie analizy zwolnienia sędziego z obowiązku rozpoznania jednej lub większej liczby spraw. W moim przekonaniu wzmacnia to ideę, że sąd Unii zamierzał dokonać ogólnej oceny gwarancji wymaganych w tym kontekście, niezależnej od subiektywnego zachowania zainteresowanego sędziego.
51. Ten sam wniosek, wbrew temu, co twierdzi Komisja, wypływa również z pkt 84–86 wyroku D.K., w których Trybunał podkreśla konieczność ustanowienia w przepisie regulującym zwolnienie sędziego z obowiązku rozpoznania spraw precyzyjnych kryteriów takiego zwolnienia i obowiązku uzasadnienia decyzji w tym przedmiocie, nie dokonując przy tym jakiegokolwiek odniesienia do elementu zgody zainteresowanego sędziego.
52. W związku z tym uważam, że należy odrzucić koncepcję, zgodnie z którą zgoda sędziego stanowi istotne kryterium oceny. W tym względzie wydaje mi się użyteczne przypomnienie orzecznictwa Trybunału, zgodnie z którym wymogi niezawisłości i bezstronności należy oceniać w świetle zdatności przepisów do wykluczenia po stronie jednostek wszelkich uzasadnionych wątpliwości co do niezależności tego organu od czynników zewnętrznych oraz jego neutralności względem ścierających się przed nim interesów(15).
53. Tymczasem z punktu widzenia jednostki decydującą kwestią nie jest to, czy sędzia zwolniony z obowiązku rozpoznania spraw wyraził na to zgodę, lecz to – jak Trybunał orzekł w wyroku D.K. – czy decyzja o takim zwolnieniu została podjęta na podstawie jasnych i przewidywalnych zasad, popartych uzasadnieniem pozwalającym wykluczyć arbitralność. Jeżeli sama podstawa prawna jest pozbawiona takich gwarancji, wątpliwości po stronie jednostek mogą powstać ab initio i moim zdaniem nie można ich rozwiać poprzez samo powołanie się na ewentualną zgodę zainteresowanego sędziego.
54. Pragnę dodać w tym względzie, że zgoda wyrażona przez zainteresowanego sędziego niekoniecznie pozostaje poza zasięgiem trudnych do wykrycia z zewnątrz przejawów dynamiki instytucjonalnej, niezależnie od tego, czy chodzi o dorozumiane naciski, oczekiwania przełożonych, czy też, w najbardziej niepokojących sytuacjach, ryzyko zmowy. Wynika z tego, że zgoda sędziego zwolnionego z obowiązku rozpoznania spraw nie może sama w sobie stanowić czynnika rozstrzygającego o zgodności tego zwolnienia z prawem. W przeciwnym razie zgodność reżimu zwolnienia sędziów z obowiązku rozpoznania spraw z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE zależałaby od elementu subiektywnego. Owa zgodność powinna natomiast moim zdaniem być oceniana w sposób obiektywny, w świetle gwarancji przewidzianych w ustawie.
55. W świetle powyższego uważam, że na część pierwszą pytania zadanego w istocie przez sąd odsyłający należy odpowiedzieć, iż art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, na podstawie których organ sądu krajowego, taki jak kolegium sądu, może zwolnić sędziego tego sądu z obowiązku rozpoznania części lub całości przydzielonych mu spraw, co skutkuje tym, że niektóre z tych spraw zostają ponownie przydzielone innemu składowi orzekającemu, niezależnie od tego, czy zainteresowany sędzia wyraził zgodę na takie zwolnienie, czy też nie, w sytuacji gdy uregulowania te nie przewidują kryteriów, którymi ten organ powinien kierować się przy podejmowaniu takiej decyzji, i nie nakładają na niego obowiązku jej uzasadnienia.
Przydzielanie spraw za pośrednictwem SLPS
56. W części drugiej zadanego pytania sąd odsyłający zwraca się w istocie do Trybunału o zbadanie, czy stosowanie zautomatyzowanego systemu losowego przydziału spraw, takiego jak SLPS, jest zgodne z wymogami niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego na mocy ustawy w rozumieniu art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty.
57. Wątpliwości sądu odsyłającego dotyczą w szczególności losowego charakteru przydzielania spraw przez SLPS oraz podnoszonej niemożności zweryfikowania działania kodu źródłowego algorytmu losowego przydziału. Sąd odsyłający zastanawia się ponadto nad znaczeniem faktu, że SLPS został zaprojektowany przez przedstawiciela Ministra Sprawiedliwości oraz że zasady przydziału spraw i losowania są określone w akcie będącym rozporządzeniem tegoż ministra. W przekonaniu sądu odsyłającego elementy te naruszają prawo do niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy, a także prawo stron do rozpatrzenia ich sprawy w rozsądnym terminie, a to ze względu na nierównomiernie rozłożone obciążenie sędziów pracą.
58. Odsyłam w tym miejscu do orzecznictwa przytoczonego w pkt 38 powyżej, zgodnie z którym wynikający z prawa Unii wymóg niezawisłości sądów dotyczy nie tylko nieuprawnionych nacisków, które mogą być wywierane przez władzę ustawodawczą i wykonawczą, lecz również nacisków w obrębie danego sądu, podczas gdy wykonywanie funkcji orzeczniczej powinno być wolne nie tylko od wszelkiego bezpośredniego wpływu w postaci instrukcji, ale również od bardziej pośrednich form wpływu, które mogą zaważyć na orzeczeniach sądowych.
59. Ponadto, jak przypomniano w wyroku D.K., Europejski Trybunał Praw Człowieka przyznał, że ochrona niezawisłości sędziowskiej i pewności prawa, nierozerwalnie związanych z państwem prawnym, wymaga szczególnej jasności mających zastosowanie przepisów i gwarancji pozwalających zapewnić obiektywność i przejrzystość, aby przede wszystkim uniknąć wszelkich przejawów arbitralności przy przydzielaniu sędziom poszczególnych spraw(16).
60. Od razu należy zauważyć, że – jak wskazuje Komisja – sąd odsyłający nie kwestionuje konkretnego przydziału dotyczących go spraw, lecz powołuje się na uchybienia natury ogólnej, które wymagają przeprowadzenia całościowej analizy SLPS w świetle art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE.
61. W sprawie w postępowaniu głównym, jak wynika z art. 47a § 2 prawa o ustroju sądów powszechnych, a także w szczególności z § 43 ust. 1, § 49 ust. 1 i 2, § 55 ust. 1 i 2, § 62 ust. 1 i 2, § 66 ust. 1 i 2 oraz § 68 ust. 1 regulaminu urzędowania z 2019 r., SLPS wydają się otaczać gwarancje mające na celu wykluczenie arbitralnego lub dyskrecjonalnego przydzielania spraw. Z przepisów tych wynika, że SLPS łączy losowe przydzielanie spraw z logiką proporcjonalnego ich rozdziału. W szczególności w § 68 ust. 1 pkt 2 regulaminu urzędowania z 2019 r. przyjęto dziewięć kryteriów pozwalających na ustalenie wskaźnika procentowego udziału w przydziale spraw, który uwzględnia się w podziale czynności dla każdego sędziego, asesora sądowego i referendarza.
62. W tym względzie z orzecznictwa wynika, że ustanowienie w sądach systemu przydzielania spraw opartego na zasadzie losowego wyboru składu orzekającego, z pewnymi wyjątkami, „nie wydaje się samo w sobie narażać składów orzekających na nienależny wpływ”(17). Z przepisów wymienionych w punkcie poprzednim wynika ponadto, że działanie SLPS opiera się na z góry określonych parametrach. Co do zasady uważam, że istotne tutaj jest zapewnienie, aby taki mechanizm był regulowany przejrzystymi, obiektywnymi i z góry znanymi zasadami, pozwalającymi zapobiec arbitralnemu wykorzystywaniu systemu i nieuprawnionej ingerencji w proces podejmowania decyzji w danej sprawie osób spoza składu orzekającego rozpoznającego tę sprawę. Jeżeli powyższe przesłanki są spełnione, korzystanie z takiego systemu nie budzi samo w sobie zastrzeżeń(18).
63. Oczywiście nie jestem w stanie ocenić, czy SLPS umożliwia w praktyce osiągnięcie celu, jakim jest równomierne obciążenie sędziów sprawami, ani czy miało to miejsce w sprawie w postępowaniu głównym. Dokonanie takiej oceny należy do właściwości sądu odsyłającego. Niemniej, jak podnosi Komisja, z orzecznictwa Trybunału nie wynika, by art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE ustanawiał określone zasady wewnętrznego podziału spraw w ramach sądu.
64. Następnie, co się tyczy wspomnianych przez sąd odsyłający błędów przy wdrażaniu SLPS, w szczególności w 2018 r., należy przede wszystkim stwierdzić, że błędy te nie dotyczą ponownego przydzielenia spraw w postępowaniach głównych w styczniu 2025 r., czyli mniej więcej osiem lat po zaistnieniu okoliczności faktycznych wskazanych we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym. W każdym razie należy przypomnieć, że w pkt 51 wyroku Sinalov Trybunał wskazał, iż błąd w stosowaniu zasad przydzielania spraw niekoniecznie oznacza poddanie danego składu orzekającego nieuprawnionemu wpływowi. Wniosek ten można przenieść na grunt niniejszej sprawy. Pomimo nieprawidłowości zgłoszonych w 2018 r. z przepisów regulaminu urzędowania z 2019 r. wynika, że przydzielanie spraw opiera się na wcześniej ustalonych i jawnych kryteriach, które co do zasady wykluczają nieuprawnioną ingerencję w proces losowania.
65. Należy ponadto zauważyć, że jeśli chodzi o przydzielenie obu przedmiotowych apelacji, wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie zawiera żadnego konkretnego dowodu wskazującego na nieuprawnioną interwencję władzy wykonawczej lub organu administracji danego sądu. Wniosek ten nie podaje również informacji na temat wcześniejszego obciążenia pracą sądu odsyłającego ani na temat liczby spraw rozpoznawanych przez innych sędziów tego samego wydziału.
66. Sąd odsyłający wyraża także wątpliwości związane z brakiem przejrzystości działania SLPS, wynikającym głównie z braku udostępnienia jego kodu źródłowego(19). Nie wydaje mi się, by brak udostępnienia kodu źródłowego sam w sobie wystarczył do stwierdzenia wystąpienia nieuprawnionego wpływu. Co więcej, z postanowienia odsyłającego wynika, że pełny algorytm systemu został opublikowany na stronie internetowej ministerstwa sprawiedliwości. Poza tym, jak wskazuje Komisja, od października 2024 r. ministerstwo sprawiedliwości publikuje raporty z losowania spraw przez SLPS.
67. Uważam, że publikacja algorytmu oraz raporty z losowania spraw stanowią wystarczającą gwarancję dla zapewnienia przejrzystości SLPS, bez konieczności wymagania w tym celu również podania kodu źródłowego. Ponadto, jak twierdzi rząd polski, ujawnienie kodu źródłowego mogłoby rodzić wątpliwości co do bezpieczeństwa systemu, jako że w kodzie zapisane zostały mechanizmy zapewniające bezpieczeństwo aplikacji. Ponieważ wymóg przejrzystości jest spełniony dzięki publikacji algorytmu i możliwych do zweryfikowania wyników losowania, nie widzę na tym etapie powodu, dla którego należałoby posunąć się aż do nakazania ujawnienia kodu źródłowego, który obejmuje główne założenia działania programu komputerowego.
68. Wreszcie jeśli chodzi o zastrzeżenia dotyczące uprawnień Ministra Sprawiedliwości w zakresie utworzenia SLPS i określenia zasad automatycznego rozdziału spraw, wydaje mi się, że zarzut ten opiera się na zbyt szerokiej koncepcji pojęcia ingerencji władzy wykonawczej w kompetencje władzy sądowniczej.
69. Utworzenie systemu przydzielania spraw i ustanowienie ogólnych zasad ich rozdziału nie dotyczy konkretnego przydziału spraw, lecz wpisuje się w ramy norm o charakterze generalnym, mających zastosowanie do wszystkich sądów powszechnych. Co do zasady wchodzą one w zakres organizacji funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Sama ta okoliczność nie wystarcza zatem moim zdaniem do stwierdzenia nieuprawnionej ingerencji w proces przydzielania spraw. Ponadto we wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym nie podano konkretnych informacji wskazujących, by te ogólne zasady upoważniały władzę ustawodawczą lub wykonawczą do wywierania nieuprawnionego wpływu na losowanie i przydzielanie spraw danemu sędziemu.
70. W świetle powyższego jestem zdania, że na część drugą pytania zadanego w istocie przez sąd odsyłający należy odpowiedzieć, iż art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty nie stoi na przeszkodzie przepisom krajowym wprowadzającym zautomatyzowany system losowego przydzielania spraw, działający w oparciu o generator liczb losowych i bez interwencji człowieka, pod warunkiem że system ten otaczają gwarancje pozwalające zapobiec arbitralnemu wykorzystywaniu systemu i nieuprawnionym ingerencjom.
Zarzut braku skutecznego środka prawnego przed sądem
71. W części trzeciej zadanego pytania sąd odsyłający wskazuje w istocie, że sędziemu, który zamierza zakwestionować decyzję o przydzieleniu lub ponownym przydzieleniu sprawy wydaną przez organ administracyjny sądu, w prawie polskim nie przysługuje żaden skuteczny środek zaskarżenia. Sąd ten zastanawia się nad tym, czy art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty wymaga, aby to samemu sędziemu przysługiwało prawo zaskarżenia takich decyzji do sądu.
72. W tym względzie pragnę przypomnieć, że w wyroku Sinalov Trybunał stwierdził, co następuje:
„53. […] możliwość weryfikacji poszanowania gwarancji związanych z pojęciem »sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy« […] jest konieczna dla zaufania, jakie sądy społeczeństwa demokratycznego powinny wzbudzać u podmiotu prawa. Tym samym kontrola przestrzegania wymogu, zgodnie z którym każdy sąd, biorąc pod uwagę jego skład, musi stanowić niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony uprzednio na mocy ustawy, jest istotnym wymogiem formalnym, którego przestrzeganie stanowi element porządku publicznego […]. Trybunał orzekł, że taka kontrola powinna być możliwa do przeprowadzenia w ramach rozpatrywania odwołania, w danym wypadku z urzędu, gdy pojawia się w tej kwestii poważna wątpliwość […].
54. Skutecznej ochrony prawnej nie można by bowiem zapewnić, gdyby na wniosek jednej ze stron – lub z urzędu w sytuacji zaistnienia poważnej wątpliwości – poszanowanie przepisów nadających danemu sądowi przymiot »niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy ustawy« nie mogło podlegać kontroli sądowej i ewentualnej sankcji w przypadku ich nieposzanowania, gdyż w przeciwnym razie ich naruszenie nie wywoływałoby żadnego związanego z nim skutku […]”(20).
73. Z wyroku Sinalov(21) wynika zatem, że Trybunał wymaga istnienia kontroli sądowej prawidłowości przydzielenia sprawy z punktu widzenia skutecznej ochrony prawnej, nie przesądzając jednak, że taki środek zaskarżenia musi być koniecznie dostępny dla sędziego kwestionującego przydzielenie mu spraw. Trybunał wskazał bowiem, że przeprowadzenie takiej kontroli powinno być możliwe albo na wniosek strony albo – w razie wystąpienia poważnych wątpliwości – z urzędu(22).
74. Co za tym idzie, brak konkretnego środka zaskarżenia umożliwiającego sądowi odsyłającemu zakwestionowanie przydzielenia spraw nie może sam w sobie zostać uznany za sprzeczny z art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE(23), jeżeli prawo krajowe gwarantuje, że przestrzeganie przepisów prawa krajowego dotyczących przydzielania spraw może być przedmiotem kontroli sądowej na wniosek strony lub z urzędu.
75. W sprawie w postępowaniu głównym, w celu dostarczenia sądowi odsyłającemu wskazówek, które mogą mu pomóc w wykonywaniu jego zadań, uważam za użyteczne wzięcie pod uwagę następujących elementów.
76. W pierwszej kolejności, jak podnosi rząd polski, a czego sprawdzenie należy do sądu odsyłającego, strony postępowania mają prawo wnieść o wyłączenie sędziego i podnieść zarzuty dotyczące postępowania, w tym zarzuty dotyczące wadliwego składu orzekającego.
77. W drugiej kolejności – z art. 89 ust. 2 prawa o ustroju sądów powszechnych wynika, że w odniesieniu do sporów wynikających ze „stosunku służbowego” sędziemu przysługuje droga sądowa. Z zastrzeżeniem ustaleń, których powinien dokonać sąd odsyłający, i w zakresie, w jakim przydzielenie mu 56 spraw miało zwiększyć w sposób nieproporcjonalny jego obciążenie pracą, sąd ten może rozważyć skorzystanie ze środka zaskarżenia przewidzianego w tym przepisie.
78. W świetle powyższego uważam, że na część trzecią pytania zadanego w istocie przez sąd odsyłający należy odpowiedzieć, iż art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty nie nakłada na dane państwo członkowskie obowiązku przyznania zainteresowanemu sędziemu prawa do środka prawnego przed sądem w celu zaskarżenia odnoszącej się do niego decyzji o przydzieleniu lub ponownym przydzieleniu spraw, o ile prawidłowość tych decyzji może zostać zweryfikowana na drodze sądowej z inicjatywy stron lub z urzędu.
Wnioski
79. W świetle powyższych rozważań proponuję Trybunałowi, by na pytanie przedstawione przez Sąd Okręgowy w Warszawie (Polska) odpowiedział następująco:
Artykuł 19 ust. 1 akapit drugi TUE w związku z art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej należy interpretować w ten sposób, że:
– stoi on na przeszkodzie uregulowaniom krajowym, na podstawie których organ sądu krajowego, taki jak kolegium sądu, może zwolnić sędziego tego sądu z obowiązku rozpoznania części lub całości przydzielonych mu spraw, co skutkuje tym, że niektóre z tych spraw zostają ponownie przydzielone innemu składowi orzekającemu, niezależnie od tego, czy zainteresowany sędzia wyraził zgodę na takie zwolnienie, czy też nie, w sytuacji gdy uregulowania te nie przewidują kryteriów, którymi ten organ powinien kierować się przy podejmowaniu takiej decyzji, i nie nakładają na niego obowiązku jej uzasadnienia;
– nie stoi na przeszkodzie przepisom krajowym wprowadzającym zautomatyzowany system losowego przydzielania spraw, działający w oparciu o generator liczb losowych i bez interwencji człowieka, pod warunkiem że system ten otaczają gwarancje pozwalające zapobiec arbitralnemu wykorzystywaniu systemu i nieuprawnionym ingerencjom;
– nie nakłada na dane państwo członkowskie obowiązku przyznania zainteresowanemu sędziemu prawa do środka prawnego przed sądem w celu zaskarżenia odnoszącej się do niego decyzji o przydzieleniu lub ponownym przydzieleniu spraw, o ile prawidłowość tych decyzji może zostać zweryfikowana na drodze sądowej z inicjatywy stron lub z urzędu.
Zdjęcie: Sąd Okręgowy w Warszawie. Autor: Adrian Grycuk
