Warszawa 15 listopada 2026 r.
35 lat Traktatu polsko-niemieckiego o dobrym sąsiedztwie.
Diagnoza i wyzwania
1. Na początku listopada br. opublikowano wyniki drugiej części Barometru, projektu (prowadzonego przez polski Instytut Spraw Publicznych i Niemiecki Instytut Spraw Polskich w Darmstadt), w ramach którego od 25 lat badane jest wzajemne nastawienie do siebie Polaków i Niemców1. Wspomniana część druga objęła badania w szczególnie istotnych dziedzinach: stosunków społecznych, w tym zwłaszcza w regionach przygranicznych, oraz wyzwań w dziedzinie polityki bezpieczeństwa oraz rozliczenia przeszłości.
2. Wynika badań są zaskakująco pozytywne. Ponad połowa Polaków i Niemców ocenia stan obecny relacji bilateralnych jako dobry, przy czym główną tego przyczynę widzi się w wyśmienitych stosunkach gospodarczych (Polska jest 4 względnie 5 co do wolumenu partnerem gospodarczym Niemiec oraz ma jednoznacznie dodatni bilans handlowy z Niemcami), z których profitują oba państwa. Za intensyfikacją współpracy, mając na względzie stawienia czoła przyszłym problemom, opowiadają się zwłaszcza mieszkańcy regionów przygranicznych po stronie polskiej. Niezmiernie istotny jest wynik badań w dziale dotyczącym spraw bezpieczeństwa międzynarodowego. Polaków i Niemców łączy wspólna obawa przed zagrożeniami ze strony Rosji (72% Polaków i 62% Niemców). Większość respondentów opowiada się też za współdziałaniem obu państw w najważniejszych obszarach bezpieczeństwa (zwalczania rosyjskiej dezinformacji, współpracy wywiadowczej i zwalczania sabotażu, bezpieczeństwa energetycznego, współpracy wojskowej i współpracy przemysłów zbrojeniowych). Poczucie wśród Polaków możliwości zagrożenia militarnego ze strony Niemiec w przyszłości spada w niewielkim stopniu ale konsekwentnie od 2015 r. (29%) do 24% na początku 2026 r. Natomiast w Niemczech większość respondentów (53%) ocenia, że Polska prowadzi politykę zagraniczną z uwzględnieniem interesów innych państw.
3. Jednocześnie dwie dziedziny wymagają szczególnie pieczołowitego podejścia. Po pierwsze – w odniesieniu do polityki pamięci: połowa respondentów w obu państwach ocenia, że proces pojednania trwa jeszcze, występują zarazem różnice w ocenie – czy cierpienia i ofiary, których doświadczyli Polacy podczas II wojny światowej są wystarczająco uznane przez Niemców (tylko 18% Polaków stoi na takim stanowisku i 44% Niemców); wśród katalogu potencjalnych problemów w stosunkach polsko-niemieckich występują różnice (ale nie tak radykalne) w ocenie upamiętnienia wydarzeń z okresu II wojny światowej (48% Polaków uważa to z „problem względnie duży problem” i 39% Niemców) oraz w ocenie zadośćuczynienia za krzywdy wyrządzone przez nazistów podczas II wojny światowej (52% Polaków uważa, że jest to „problem względnie duży” i 47% Niemców). Po drugie – w odniesieniu do współdziałania państw w Unii Europejskiej: 45% Niemców uważa, że Niemcy zawsze lub często traktują Polską po partnersku, pogląd taki podziela jedynie 31% Polaków. Natomiast większość respondentów zgodnie uważa, że Polska zawsze lub często uważa Niemcy za wiarygodnego partnera (54% Polaków i 52% Niemców).
4. Trudno oprzeć się wrażeniu, że oceny społeczeństw obu państw w odniesieniu do polityki zagranicznej i bezpieczeństwa oraz stanu stosunków dwustronnych między Polską i Niemcami znacznie „wyprzedzają” działania rządów obu państw. Wynika to chyba z dwóch zasadniczych powodów: po pierwsze – ze zmianą rządu w Polsce w następstwie wyborów w 2023 r. oraz radykalnej zmiany nastawienia RFN do Rosji (Zeitwende) wiązane były daleko idące nadzieje na zmiany w stosunkach polsko-niemieckich po okresie „smuty” podczas rządów PiS, tymczasem taka radykalna zmiana nie wystąpiła w praktyce i nie stała się „widoczna”; po drugie – w ostatnich latach wystąpiły czynniki zewnętrze – agresja Rosji i wojna w Ukrainie oraz nieprzewidywalna polityka prezydenta Trumpa, w których świetle ściślejsza współpraca polsko-niemiecka stała się nakazem chwili, tym bardziej że paralelnie tworzą się konstelacje polityczne w i wokół UE, które zaczynają decydować o przyszłości Europy. I w tym przypadku działania obu rządów są „wstrzemięźliwe” i mało widoczne, a w Polsce działania na rzecz proeuropejskiego nastawienia społeczeństwa mają „umiarkowaną” intensywność, z wyjątkiem może działań (niemniej raczej reaktywnych) propagujących program SAFE.
5. Powyższa ocena dominowała również podczas konferencji, jaka odbyła się w Opolu (27-29 października br.), poświęconej również 35-leciu „dużego” Traktatu, w której uczestniczyli członkowie KARP2. Sam bilans Traktatu o dobrym sąsiedztwie oceniany był jednoznacznie pozytywnie. Traktat ten był bowiem wyrazem radykalnego zwrotu w polityce zagranicznej niepodległej Polski, który zaowocował wejściem Polski do Rady Europy, NATO i Unii Europejskiej. Natomiast oceny obecnego stanu stosunków polsko-niemieckich z punktu widzenia wskazanych wyżej uwarunkowań zewnętrznych były bardziej zróżnicowane i wstrzemięźliwe. Na pierwszy plan pozytywnych dokonań (podobnie jak w badaniach Barometru) wysuwał się stan współpracy gospodarczej i sieci powiązań społecznych. Natomiast znacznie gorzej oceniany jest stan „wysokiej” polityki, która – wobec tych wyzwań – pozostaje daleko w tyle.
Charakterystycznym symbolem stała się niemożność wynegocjowania i podpisania w 35 rocznicę Traktatu o dobrym sąsiedztwie jego „uzupełnienia” na wzór niemiecko-francuskiego Traktatu z Akwizgranu. Miałaby taki symbol zastąpić umowa o współpracy w dziedzinie obronności, bez wątpienia istotna w obecnej sytuacji, niemniej o niższej randze (umowa międzyrządowa) i dotycząca jedynie jednej dziedziny współdziałania. Wobec realnie zakładanej obstrukcji wobec kolejnego „dużego” Traktatu ze strony polskiego prezydenta, można się było pokusić na uzgodnienie Wspólnego Oświadczenia Bis (na wzór oświadczenia Kohl-Mazowiecki), w którym przedłożono by kompleksowy program współdziałania w obecnej sytuacji międzynarodowej.
Natomiast sumująca konferencję dyskusja nad ostatnio opublikowaną książką Eugeniusza Smolara (udziałem autora)3 wskazywała na istotne problemy w znalezieniu właściwego miejsca dla stosunków polsko-niemieckich w Europie konfrontowanej z agresywną Rosją, nieobliczalnym prezydentem USA potencjalnie najważniejszym sojusznikiem, osłabionym Sojuszem Północnoatlantyckim i rozchwianą politycznie Unią Europejską.
6. Symbolem impotencji politycznej jest zwłaszcza kluczenie rządu niemieckiego w sprawie przekazania pomocy żyjącym jeszcze w Polsce ofiarom zbrodni nazistowskich. W tej sytuacji Fundacja Pojednania Polsko-Niemieckiego wystąpiła 5 listopada br. z Apelem4 do społeczeństwa Niemiec o przekazywanie na rzecz Fundacji dotacji, które następnie będą rozdzielane wśród żyjących jeszcze ofiar zbrodni nazistowskich. Być może taka właśnie droga – przejęcie inicjatywy przez społeczeństwo obywatelskie wobec bezradności „wysokiej” polityki – jest właściwą drogą, tym bardziej że wiąże się z istotnym walorem edukacyjnym.
Innym znakiem bezradności politycznej jest sprawa wyśmienitego, wspólnego podręcznika do historii – „Europa. Nasza historia”. Podręcznik ten, po okresie obstrukcji ze strony rządu PiS, został dopuszczony do nauczania w Polsce i w landach niemieckich i … spoczęto na laurach. Tymczasem jest to podręcznik wyśmienity metodologicznie, lecz wymagający dobrego przygotowania po stronie nauczycieli. Konieczny jest porządny program wdrażający, który powinien objąć zwłaszcza wspólne warsztaty nauczycieli historii z Polski i z Niemiec. Piękny ośrodek w Krzyżowej stoi do dyspozycji. Zwłaszcza Polsce powinno na tym zależeć, bowiem w podręczniku tym poświęcono dużo miejsca okresowi II wojny światowej, polityce okupanta niemieckiego na ziemiach polskich oraz popełnionym zbrodniom.
*****
Pendant: kilka dni temu przetoczyła się przez sieć społecznościową fala nienawiści i agresji ze strony środowisk skrajnie prawicowych wobec Unii Europejskiej i Niemiec, której przyczyną miało być wysłanie przez „Brukselę” niemieckich wojsk w celu wsparcia „zamachu stanu” w Polsce. Do radykalnej prawicy nie przemawiały twarde argumenty: niewielki oddział Bundeswehry udawał się do Warszawy w celu wzięcia udziału w uroczystościach organizowanych przez niemiecką Ambasadę, Bundeswehra jest wojskiem sojuszniczym w ramach NATO, jej jednostki biorą udział w zabezpieczaniu flanki wschodniej, broniąc również Polski. Można oczywiście pocieszać się, że według powoływanych na wstępie badań Barometru większość obywateli polskich ocenia dobrze stan stosunków polsko-niemieckich, a w dziedzinie polityki bezpieczeństwa występuje daleko idąca zbieżność, w tym co do zagrożeń ze strony Rosji. Niemniej znać o sobie dają zaniedbania w dziedzinie edukacji, zwłaszcza zaś w kształtowaniu polityki pamięci.
Konferencja Ambasadorów RP
Konferencja Ambasadorów RP to stowarzyszenie byłych przedstawicieli RP, której celem jest analiza polityki zagranicznej, wskazywanie pojawiających się zagrożeń dla Polski i sporządzanie rekomendacji. Chcemy dotrzeć do szerokiej opinii publicznej. Łączy nas wspólna praca i doświadczenie w kształtowaniu pozycji Polski jako nowoczesnego państwa Europy, znaczącego członka Wspólnoty Transatlantyckiej. Jesteśmy przekonani, że polityka zagraniczna powinna reprezentować interesy Polski, a nie partii rządzącej.
1https://www.isp.org.pl/uploads/download/miedzy-pamiecia-a-bezpieczenstwem-polacy-i-niemcy-35-lat-po-podpisaniu-traktatu-o-dobrym-sasiedztwie_pl_1793773684.pdf (dostęp: 4.11.2026 r.).
2 Zwięzłe sprawozdanie z konferencji: https://neueswochenblatt.pl/xxi-seminarium-slaskie-traktat-o-dobrym-sasiedztwie-w-2026-roku-populizm-przelom-dziejowy-i-odpowiedzialnosc-historyczna/ (dostęp: 4.11.2026 r.).
3Chaos bezsojuszu: Polska i Europa wobec rumowiska starego świata. Analiza strategii Stanów Zjednoczonych wobec świata, Europy i Polski, Fundacja Batorego 2026:
www.batory.org.pl/publikacja/chaos-bezsojuszu-polska-i-europa-wobec-rumowiska-starego-swiata/ (dostęp: 4.11.2026 r.).
4 Nie możemy już czekać. Apel o wsparcie żyjących w Polsce ofiar niemieckiego nazizmu, Warszawa, dnia 5 listopada 2026 r.: https://fpnp.pl
Ilustracja: Premier Tadeusz Mazowiecki z kanclerzem Helmutem Kohlem w warszawskiej restauracji 9 listopada 1989 r. Fot. Tomasz Wierzejski, FOTONOWA