Przedstawiony 5 listopada 2026 r. projekt PSL przewiduje, że Zgromadzenie Narodowe, na wniosek KRS, mogłoby uznać „trwałą niezdolność” Trybunału Konstytucyjnego do wykonywania zadań, wygasić kadencje wszystkich sędziów i w jednym głosowaniu wybrać nowy skład. Zgadzam się z diagnozą: Trybunał jest dziś instytucją niewykonującą swych konstytucyjnych zadań i objętą ostrym sporem politycznym. Jednak ten projekt jest wysoce niepokojący i trudny do zaakceptowania, jeśli zamierzamy jeszcze kiedyś być państwem prawa.

1. Stała kompetencja ZN zamiast jednorazowego resetu

Projekt przedstawiony przez PSL¹ nie zawiera żadnej klauzuli jednorazowości ani ograniczenia w czasie. Zgromadzenie Narodowe otrzymuje więc stałą kompetencję do usuwania składu Trybunału – np. w przypadku wydawania orzeczeń, które nie będą po myśli zdecydowanej części sceny politycznej. To odwrócenie ról: organ, który ma kontrolować władzę polityczną, sam staje się przez nią kontrolowany. Co gorsza – już sama możliwość „rozwiązania” TK, mogłaby mieć wpływ na jego orzecznictwo, w sensie stosowania autocenzury, co w praktyce przekreślałoby jego niezależność.

Jest też problem, którego nie widać na pierwszy rzut oka. Uchwała o niezdolności Trybunału wchodzi w życie dopiero z dniem wyboru nowych sędziów, a projekt nie przewiduje żadnego terminu na ten wybór. Uchwałę można więc podjąć i trzymać w szufladzie. Trybunał formalnie uznany za trwale niezdolny orzekałby wtedy dalej, co byłoby po pierwsze demoralizujace, a po drugie, takie granie procedurą mogłoby być jeszcze silniejszym środkiem nacisku na TK.

Jednorazowy reset miałby sens w sytuacji, w której trudno jednoznacznie ustalić, kto jest prawidłowo umocowanym sędzią – z taką sytuacją mamy do czynienia teraz. Warunkiem koniecznym jest jednak to, by była to operacja jednorazowa.

2. Zniekształcony wzorzec

Mechanizm jest wyraźnie wzorowany na kompetencji Zgromadzenia Narodowego do uznania trwałej niezdolności Prezydenta do sprawowania urzędu (art. 131 ust. 2 pkt 4 Konstytucji). Autorzy przyznają to zresztą w uzasadnieniu. Przeniesienie tej konstrukcji na sąd konstytucyjny zmienia jednak jej istotę w trzech punktach:

• po pierwsze, w przypadku głowy państwa Konstytucja mówi o trwałej niezdolności do sprawowania urzędu ze względu na stan zdrowia. To okoliczność faktyczna, którą można zweryfikować. W projekcie mowa jest o „trwałej niezdolności do wykonywania zadań”, bez żadnego katalogu okoliczności. Kolegialny organ nie choruje. Jego „niezdolność” będzie oceną prawną albo polityczną, a „chorobą” może się okazać po prostu niewygodne orzecznictwo;
• po drugie, uchwała w sprawie prezydenta wymaga co najmniej 2/3 głosów ustawowej liczby członków Zgromadzenia Narodowego. Projekt obniża ten próg do 3/5. Trybunał byłby więc chroniony słabiej niż urząd prezydenta;
• po trzecie, po uznaniu niezdolności prezydenta rola Zgromadzenia się kończy: obowiązki głowy państwa tymczasowo wykonuje Marszałek Sejmu, a następcę wybierają obywatele w wyborach, które Marszałek zarządza nie później niż w czternastym dniu po opróżnieniu urzędu. W projekcie PSL to samo Zgromadzenie Narodowe najpierw stwierdza niezdolność organu, a potem samo wybiera jego nowy skład. Stwierdzanie niezdolności i obsadzanie składu trafiają w jedne ręce, co rodzi bardzo poważne ryzyko instrumentalizacji.

3. Technika z 1985 r., czyli Trybunał zakładany od nowa

Wybór nowego składu z kadencjami na 3, 6 i 9 lat to technika znana z powołania pierwszego składu Trybunału. Na podstawie ustawy z 1985 r. Sejm wybrał połowę pierwszego składu na cztery lata, a drugą połowę na osiem lat. Tak tworzy się sąd od zera. Jednak mechanizm z projektu nie naprawia Trybunału, tylko „zakłada go” na nowo, co bardzo wymowne. Ma też znaczenie, że w 1985 r. był to przepis przejściowy, który wyczerpał się po jednym zastosowaniu. Projekt PSL robi z tej techniki procedurę wielokrotnego użytku.

Projekt nie mówi też, kto przesądza, którym sędziom przypadnie kadencja trzyletnia, a którym dziewięcioletnia. To pole do politycznych targów. Trzyletnia kadencja bez możliwości ponownego wyboru daje sędziemu bardzo krótki horyzont i może działać demobilizująco.

Najpoważniejsze jest jednak głosowanie nad listą za uprzednią zgodą Prezydenta, wyłączoną spod kontrasygnaty. Dziś Konstytucja nie daje prezydentowi żadnej roli w wyborze sędziów TK. Odmowa „odebrania” ślubowania jest usiłowaniem ubezskutecznienia personalnych decyzji Sejmu, sprzecznym z zasadą podziału władzy. Projekt nie usuwa tego problemu, tylko wpisuje takie weto do Konstytucji, i to w mocniejszej postaci: sprzeciw wobec jednego nazwiska blokuje całą listę. Do tego dochodzą kolejne ośrodki decyzyjne, a im więcej podmiotów musi się zgodzić, tym większe ryzyko, że procedura stanie się niewydolna, a reset zostanie zablokowany w połowie drogi.

4. Jeszcze większy chaos wokół ślubowania sędziów TK

Projekt reguluje ślubowanie tylko cząstkowo. Sędziowie wybrani w „trybie resetu” składaliby je wobec Zgromadzenia Narodowego, na podstawie Konstytucji. Wszyscy kolejni sędziowie, wybierani w zwykłym trybie (najpóźniej po trzech latach, a przy każdym wcześniejszym wakacie od razu), nadal podlegaliby art. 4 ust. 1 ustawy o statusie sędziów TK, zgodnie z którym osoba wybrana składa wobec Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ślubowanie. Już przy pierwszym zwykłym wyborze wróci dokładnie ten sam spór, który uzasadnienie projektu podaje jako przyczynę kryzysu: odmowa przyjęcia ślubowania przez Prezydenta – jakkolwiek prezydent nie ma tu żadnej kompetencji, bo czynność ślubowania jest czynnością wyłącznie sędziego². Zresztą, zmiana ustawy wymagałaby podpisu tego samego Prezydenta.

5. Wniosek KRS nie jest żadnym bezpiecznikiem

Wyłączną inicjatywę KRS przedstawia się jako gwarancję, że procedury nie uruchomią politycy. Przy obecnym brzmieniu ustawy o KRS to iluzja. Zgodnie z jej art. 9a Sejm wybiera spośród sędziów piętnastu członków Rady na wspólną czteroletnią kadencję. Prezydent zawetował nowelizację ustawy o KRS 19 lutego 2026 r., a 15 maja 2026 r. Sejm wybrał 15 sędziów, członków KRS w dotychczasowym trybie. Do tego dochodzą członkowie, o których przesądza bezpośrednio Konstytucja: czterech członków wybranych przez Sejm spośród posłów oraz dwóch wybranych przez Senat spośród senatorów, a także Minister Sprawiedliwości. W efekcie 21 z 25 członków KRS wybierają de iure te same dwie izby, które tworzą Zgromadzenie Narodowe, a kolejnym jest członek rządu. Politycy wybierają KRS, KRS składa wniosek do polityków, a politycy rozstrzygają. Tak więc to nie bezpiecznik, tylko jego atrapa.

Uzasadnienie projektu przyznaje, że funkcję tę może spełnić tylko KRS ukształtowana zgodnie ze standardami konstytucyjnymi i europejskimi. Projekt tego nie zapewnia, nie zapewnia też, że kolejna KRS będzie wybrana po „prawyborach” sędziowskich. Uwzględnienie przez Sejm w 2026 r. tych „prawyborów” było wynikiem samoograniczenia się posłów, a nie gwarancją prawną i nie wiąże przyszłych większości.

6. Czy i jak resetować Trybunał

Wydaje się, że jesteśmy coraz bliżej społecznej zgody co do tego, że zmiany w TK są konieczne, choć niekoniecznie musi być to „reset”. Daleko nam jednak do konsensusu, jak przeprowadzić je uczciwie. Jeżeli już mielibyśmy pójść drogą resetu, to jednorazowego, w przepisach przejściowych, wyczerpującego się z chwilą wyboru nowego składu. Także z określonymi przesłankami, a nie z otwartą klauzulą „trwałej niezdolności”, ze ślubowaniem uregulowanym w Konstytucji jednolicie dla wszystkich sędziów TK, tak by nikt nie mógł zablokować objęcia urzędu przez osobę prawidłowo wybraną.

Projekt przedstawiany jest jako mający odpolitycznić Trybunał, a w praktyce dawałby politykom narzędzie do nacisków i unicestwiania TK.

Marcin Krzemiński

konstytucyjny.pl

Autor jest radcą prawnym, doktorem nauk prawnych, pracownikiem Katedry Prawa Konstytucyjnego UJ, redaktorem naczelnym portalu konstytucyjny.pl

1. Projekt ustawy o zmianie Konstytucji TK PSL 5.11.2026. ↑
2. Szerzej na ten temat piszę w: M. Krzemiński, Charakter prawny i forma ślubowania sędziego Trybunału Konstytucyjnego – między prawem a zwyczajem, PiP 9/2026, s. 26-50. ↑