Poniższy tekst jest Autorską wersją artykułu,
który w wersji skróconej został opublikowany w Gazecie Wyborczej z 11 listopada 2026 r.
Analiza publikowana w Monitorze Konstytucyjnym zachowuje oryginalny tytuł i śródtytuły.
Na polu bitwy
Po dramatycznych, ale jakże przewidywalnych po trzech latach „ugłaskiwania” antykonstytucyjnych uzurpatorów, wydarzeniach na zewnątrz i wewnątrz budynku na ul. Szucha w Warszawie (który kiedyś był siedzibą polskiego sądu konstytucyjnego), Premier Donald Tusk w swoim telewizyjnym wystąpieniu w końcu wspomniał o konieczności zapewnienia, że państwo musi się bronić przed tymi, którzy podważają jego konstytucyjny ustrój i zasady.
W istocie ta wypowiedź nawiązywała do koncepcji „demokracji walczącej”, która zmierza do ochrony systemu demokratycznego przed jego wrogami atakującymi ją od wewnątrz wykorzystując … demokratyczne narzędzia. Jak więc rozumieć tę koncepcją w polskich warunkach z całym bagażem naszej trudnej historii, niskiej kultury obywatelskiej i jeszcze niższej kultury politycznej? Czy jest to tylko figura retoryczna, czy może koncepcja zasługująca na szczególną uwagę, w obecnej sytuacji bezradnego momentami „tańca na gruzach państwa prawa” pozostawionych w spadku po trwającej 8 lat bezwzględnej wojnie z Konstytucją i przejmowaniem państwa i jego instytucji?
Gdy Premier państwa polskiego wspomina o obronie systemu demokratycznego przed jego wrogami, musimy stawiać sprawę jasno, że „demokracja walcząca” nie może być sprowadzona wyłącznie do dobrze brzmiącego sloganu. Ta koncepcja stawia bowiem na porządku dziennym fundamentalne pytania o to, jak rozumiemy naszą polską demokrację, jej instytucje, co jesteśmy w stanie dla niej i w jej oraz ich obronie zrobić oraz o gotowość podjęcia takich działań. Dobrze rozumiana „demokracja walcząca” jest w istocie koncepcją nobilitującą i perłą w koronie systemu demokratycznego, ponieważ zadaje każdemu z nas poważnie myślących o państwie obowiązek czujności i gotowości do działania w obronie podstaw systemu konstytucyjnego zanim nie będzie za późno. „Nigdy więcej” i nakaz czujności to fundamentalne lekcje z tragicznej europejskiej historii.
W listopadzie 2026 r. te pytania, obawy i zadania nabierają fundamentalnego znaczenia. Kontratak bowiem ze strony niekonstytucyjnego ciała wspartego przez uzurpatorów z innych przejętych instytucji (tzw. sąd najwyższy) musi być ostatecznym dowodem, że czas zastanawiania się i dzielenia włosa na czworo już minął. Mieliśmy nie tylko długie osiem lat niszczenia państwa prawa, ale potem kolejne trzy lata po wyborach X/2023, aby wiedzieć co zrobić, by w końcu Konstytucja i przyzwoitość wróciły. Czas działania nadszedł wczoraj. Działania szybkiego, odważnego i zdecydowanego w obronie Konstytucji. Jeśli nadal będziemy czekać z systemowym przerwaniem bezprawnego funkcjonowania uzurpatorów, oni nadal będą zatruwać system prawny i wykorzystywać powagę sądu, która im nigdy nie była dana, do obrony swoich oraz podnosić głowę, co każdego przyzwoitego obywatela musi boleć, a mnie napełnia frustracją i żalem, że te trzy lata nie wystarczyły, aby każdy rozsądny demokrata zrozumiał, kto jest wrogiem polskiej demokracji. Jeśli ustąpimy teraz i nie odzyskamy inicjatywy oraz pozwolimy, aby niekonstytucyjna narracja drugiej strony nadal wyznaczała dyskurs publiczny, przywracanie w Polsce standardów praworządności i przyzwoitości w życiu publicznym, już nie uda się z katastrofalnymi konsekwencjami dla społecznej wiarygodności tego procesu.
W listopadzie 2026 r. niestety czas nie jest naszym sprzymierzeńcem…
Mapa drogowa i argumenty
Żadna konstytucja nie może być interpretowana jako pakt samobójczy. Demokratyczne państwo musi umieć antycypować i zachowywać czujność wobec zagrożeń, a nie czekać biernie na to, co może się wydarzyć. Czasami oczekiwanie na zagrożenie jest początkiem końca i wyrazem naiwności systemu demokratycznego. Państwo nie może czekać z interwencją obronną do momentu, w którym partia polityczna obejmie władzę i zacznie wprowadzać nowe porządki niezgodne z obowiązującą Konstytucją. Pomiędzy słowami nienawiści i brutalnej kontestacji rzeczywistości a konkretnymi działaniami przebiega bardzo cienka linia. Państwa demokratycznego nie stać jednak na testowanie jej przebiegu, ponieważ może się okazać, że otrzeźwienie i działania obronne przyjdą zbyt późno, albo … wcale. Sam termin „demokracja walcząca” (ang. militant democracy, niem. streitbare demokratie) został stworzony w 1937 r. przez amerykańskiego politologa Karla Loewensteina, który sam był uchodźcą z nazistowskich Niemiec. Loewenstein (mając w pamięci sposób dojścia do władzy Hitlera wykorzystującego słabość Republiki Weimarskiej) podkreślał, że „demokracja nie może stać się koniem trojańskim, dzięki któremu wróg wkracza do miasta”. Myśl Loewensteina odcisnęła piętno nie tylko na konstytucyjnym systemie powojennych Niemiec, gdzie „demokracja walcząca” stanowi jeden z fundamentów konstytucjonalizmu, ale także na wyborach innych państw powojennej Europy. Pomne tragicznej historii, państwa uznały za wskazane działać prewencyjnie i antycypacyjnie, bronić swoich systemów demokratycznych przed zamachami i atakami od wewnątrz, zamiast czekać aż system zostanie rozmontowany przez siły mu wrogie w oparciu o mechanizmy demokratyczne. Należy podkreślić, że gdy demokracja walczy ze swoimi przeciwnikami nie sięga poza instrumenty pozaprawne, nie wychodzi na zewnątrz systemu, ale wykorzystuje możliwości i opcje, które należą do systemu demokratycznego i z którego państwo ma obowiązek korzystać. „Demokracja walcząca” nie jest więc wyjątkiem od demokracji, ale jej integralnym elementem. Kierując ostrze przeciwko osobom lub grupom jej wrogim wzmacnia system demokratyczny, a nie osłabia go. Jest oczywiste, że każdy akt wykluczenia z dyskursu publicznego (czy to osób, grup czy poglądów przez nie głoszonych) z powołaniem się na konieczność ochrony pewnych wartości uznanych za podstawowe dla systemu, stawia na porządku dziennym szereg problemów i pytań. Dotyczą one jednak raczej sfery stosowania i interpretacji prawa w konkretnym przypadku, a nie podważają samej zasady że system demokratyczny musi być w stanie się bronić przed swoimi wrogami.
Polski koń trojański
W Polsce łatwo było ocenić, którzy aktorzy polskiej sceny politycznej mieścili się w granicach akceptowalnej krytyki państwa i jego organów oraz zasługiwali na korzystanie z przywilejów, jakie daje im system demokratyczny. Nie ma żadnej wątpliwości, że PiS zawsze był klasycznym przykładem nielojalnej opozycji. Ta partia została zbudowana na konsekwentnym odrzuceniu obowiązującego w Polsce systemu prawnego i Konstytucję z 1997 r. której nigdy nie akceptowała jako swojej. W konsekwencji z definicji ustawiała się w opozycji do wartości i zasad obowiązującej Konstytucji. Jej politycy pogardliwie mówili o zmianach po 1989 r. jako wyniku zgniłego kompromisu okrągło-stołowego. Tam, gdzie sukces pokojowej polskiej transformacji ustrojowej był wzorem dla innych, dla nich było aktem kapitulacji wobec obcych (zachodnich oczywiście, a niemieckich przede wszystkim) interesów. III RP była państwem obcym, fantazmatem, a więc należy ją i jej instytucje unicestwić i w ich miejsce zbudować nowe, lepsze. PIS tolerował bojówki faszystowskie, siał nienawiść, zachęcał do agresywnych zachowań w ramach tzw. “marszy niepodległościowych”. Wykluczał ze wspólnoty. Piętnował. Antagonizował. Do języka dyskursu publicznego zostały wprowadzone terminy „odzyskamy”, „zdobędziemy”, „zakończymy okres zniewolenia” etc. Antagonizm, nienawiść i brak akceptacji dla innych, ponieważ są „inni” stały się cechami charakterystycznymi narracji, która zdominowała ciemne dla państwa prawa lata 2015 – 2023. To wszystko wykraczało poza dopuszczalną krytykę przeciwnika politycznego właściwą każdemu systemowi demokratycznemu akceptującego spór, ale zawsz w granicach obowiązującego prawa i systemu konstytucyjnego. Raczej chodziło o odrzucenie i zdezawuowanie wroga, który nie ma prawa nawet istnieć i walczyć o mandat demokratyczny.
A jednak mimo tych wszystkich znaków ostrzegawczych, obowiązujący w Polsce system demokratyczny przyzwalał i odwracał głowę, akceptując “konia trojańskiego” pasącego się na łące demokracji liberalnej III RP i równocześnie gardzącego nią i postrzegającego w niej swojego śmiertelnego wroga. Gdy więc w końcu PiS przejął władzę, przeprowadził antykonstytucyjny zamach stanu, ponieważ tego wymagał program głoszony od wielu lat, o którym wszyscy wiedzieli. Gdy koń, którego każdy widział i słuchał, podniósł w końcu głowę, został wpuszczony „do miasta” i zrobił to co zrobił: zmienił jego konstytucyjny profil. Do dzisiaj nie został za to rozliczony … a 31.10.2026 r. zarżał na Szucha w sposób najbardziej upiorny i złowieszczy.
Dlaczego? Dlaczego?
Dramatyczne pytanie nasuwa się więc samo? Dlaczego obronne działanie wyprzedzające nie nastąpiły wcześniej i dlaczego po 2023 r. dyskusja (z marnymi rezultatami) o odbudowie państwa nie toczyła się równolegle z równie fundamnetalnym pytaniem “jak demokrację i państwo prawa” chronić. Przyczyn było i jest wiele. Prymitywizacja życia publicznego, upadek elit politycznych, które nie kierowały się dobrem państwa i nie wychodziły swoją wyobraźnią poza najbliższe wybory i sondaż, ale wszystko sprowadzały do bieżącej polityki. Debata na temat dobra wspólnego i państwa była pozorowana i sprowadzana do rytualnego tańca poprawności politycznej. Dominowała zgubna reguła, która cały czas rządzi jednostkowymi przypadkami: kalkulacja polityczna zwycięża(ła) nad wiernością wobec Konstytucji. Zamiast myślenia w kategoriach obrony dobra wspólnego (Rzeczypospolitej), dostawaliśmy wygodną krótkowzroczną politykę nierobienia nic i trwania w błogim przekonaniu, że demokracja obroni się sama, mimo tylu bolesnych znaków, że tak nie jest i nigdy (w Europie) nie było… W tych warunkach, prawdziwe i nobilitujące przesłanie „demokracji walczącej” – ochrona podstaw systemu i wartości demokratycznego państwa – nigdy nie zostały zrozumiane i docenione.
Tymczasem dobrze zarządzane i urządzone państwo powinno umieć nazywać zagrożenia i rozliczać w ramach obowiązującego systemu prawa i przy wykorzystaniu instytucji oraz procedur państwa prawa. Gdy w końcu liberalna Polska zaczyna rozumieć swoje zobowiązanie do działania obronnego, może być niestety za późno i tworzy wrażenie, że działa na oślep bez spójnego planu i marszruty. „Demokracja walcząca” zawsze miała potencjał, aby działania jednostkowe spiąć klamrą i tłumaczyć obywatelom, dlaczego działamy obronnie i wyprzedzająco.
Myśl o Konstytucji i jej wartościach, nie o „paragrafach”
Gdy słyszę od Premiera o „demokracji, która ma się bronić”, chciałbym w drugim zdaniu usłyszeć jej niezbędne dopełnienie w postaci „wierność wobec Konstytucji”. „Wierność konstytucyjna” oznacza nie to, co Konstytucja robi ze mną, ale to co ja robię z samym sobą i wokół siebie, aby być i pozostać jej wierny. Taka wierność jest postawą odwagi, zaangażowania, poświęcenia i poddaństwa o szczególnym znaczeniu, skoro ja jako obywatel (prawnik, polityk) poddaję się dyscyplinie dokumentu konstytucyjnego i zobowiązuję się go przestrzegać i bronić. „Demokracja walcząca” bez takiej wierności jest bowiem ślepa i może być niebezpieczna. Zanim sięgniemy po „demokrację walczącą” w celu przywrócenia autorytetu Konstytucji na właściwe miejsce, konieczna jest nie tylko rozwaga, ale także determinacja, uczciwość, dobra wiara, i – co kluczowe – wizja po co to wszystko. Nie musimy być bezradni i rzucać się od ściany do ściany, jeśli tylko dobrze określimy punkt wyjścia, skalibrujemy trasę i jej podstawowe drogowskazy oraz zdefiniujemy punkt docelowy. Punkt wyjścia to nie tylko akceptacja czarnej dziury prawnej, w której się znaleźliśmy, ale i czas – tląca się (choć już niezwykle słaba) nadzieja po czasach pogardy. Trasa musi być znaczona wiernością wobec konstytucji. Natomiast punkt docelowy to nazwanie bezprawia w ramach Konstytucji, rozliczenie winnych, sprawiedliwość dla ofiar, troska o wszystkich (wymiar społeczny), edukacja i mobilizacja. Legalizm sprowadzony błędnie tylko do zgodności z ustawą, wcale nie musi nas obezwładniać i usprawiedliwiać naszej naiwności, gdy azymut będzie wyznaczony przez Konstytucję i jej wartości. Działania zaradcze i obronne w sytuacji nadzwyczajnej muszą wymykać się schematom i być adekwatne do skali zniszczenia konstytucyjnego w punkcie wyjścia. To nie oznacza jednak wezwania do działania niezgodnego z prawem, jeśli tylko elementem prawa uczynimy Konstytucję, jej zasady i wartości.
31 października 2026 r. W obronie polskiego porządku konstytucyjnego
W duchu więc obrony i ochrony tego co, jeszcze zostało z autorytetu Konstytucji (bo nie sądu konstytucyjnego, który przestał istnieć już dawno) odczytywać należy działania sędzi Anny Korwin-Piotrowskiej. Tymczasem zamiast tego zaczęliśmy kolejne spory prawnicze i nasz chocholi taniec formułkowy wokół paragrafów. Czy mogła zawiesić osobę, która nigdy nie była Prezesem TK? Nie mogła? Ja odpowiadam. Musiała, bo w listopadzie 2026 r. nie ma już innego wyjścia, a za chwilę nie będzie już nawet czasu. Wykorzystała optymalnie i kreatywnie to, co było konieczne do obrony Konstytucji pozostając cały czas w ramach granic legalności wyznaczonej właśnie przez Konstytucję i jej wartości oraz cel nadrzędny w postaci ochrony systemu przed totalną zapaścią. Dokonała wyboru adekwatnych metod odbudowy i obrony, który był wypadkową skali zniszczenia w punkcie wyjścia, konsekwencji utrzymywania bezprawnego stanu rzeczy i ceny, którą jesteśmy gotowi zapłacić za jego dalsze utrzymywanie za parawanem bezradnego legalizmu. Przede wszystkim jednak tak działając pozostała wierna Konstytucji.
A mimo tych wszystkich elementów i jasnego celu, spór prawniczych pięknoduchów trwa w najlepsze i potęguje konfuzję tam, gdzie jedynym wyznacznikiem legalności działania musi być Konstytucja i wierność wobec niej. Dlaczego prawnicy tego nie rozumieją, a w mig łapią to obywatele, którzy jeszcze po trzech latach defensywnej nieudolności wciąż śmią marzyć o państwie prawa? Bądźmy świadomi, że dzisiaj sytuacja jest znacznie trudniejsza, a pole manewru do działań obronnych znacznie mniejsze, aniżeli po euforii 15.10. 2023 r. O ile obywatele cały czas tej zmiany oczekują (choć z coraz większym sceptycyzmem i zniechęcaniem), to coraz częściej jednak nie rozumieją i pytają, dlaczego do dziś nic namacalnego w rejestrze rozliczania w ramach Konstytucji i w imię jej wartości się nie stało …
Co musi się więc jeszcze stać, aby prawnicy zaczęli zachowywać się jak PRAWNICY, a nie tylko formalistyczni „absolwenci prawa” i swoją postawę oraz interpretację definiowali przede wszystkim przez wierność wobec Konstytucji? Ona właśnie kierowała Panią Sędzią Korwin-Piotrowską, która w dobrej wierze i w przyzwoitości dostarczyła w końcu nowej, jakże potrzebnej kontrnarracji dla szaleństwa i relatywizmu, który zdominował naszą codzienność i spowodował, że zapomnieliśmy co jest najważniejsze.
Gdybyśmy przez ostatnie trzy lata na poważnie zadawali i dobrze rozumieli powagę pytania „A co z naszą KONSTYUTUCJĄ?”, nie musielibyśmy dzisiaj z bezradnością akceptować trwającego w najlepsze stanu bezprawia i gorszących spektakli „azylów” za granicą, czy wcześniej w Pałacu Prezydenckim, siłowych wtargnięć przez polityków do sądu konstytucyjnego, czy udzielania schronienia niekonstytucyjnemu ciału w innej konstytucyjnie wątpliwej instytucji i przez osobę, która na stanowisko Prezesa SN została powołana wbrew Konstytucji… To wszystko, wręcz nieprawdopodobne i trudne do napisania oraz opisania, brzmi już jak epitafium dla polskiego państwa prawa…
Nie zapominajmy: “To może zdarzyć się wszędzie”
Czy jednak dzisiaj wystarczy jeszcze czasu, aby zacząć działać w duchu „demokracji walczącej”?
Gdy bowiem w końcu liberalna Polska zaczyna, powoli i o trzy lata za późno, rozumieć swoje zobowiązanie do działania obronnego, może być już, niestety, za późno. Trzy lata oswajania bezprawia konstytucyjnego na Al. Szucha, odwracania głowy i pustych prawniczych sporów interesujących tylko „bezzębnych prawników legalistów”, jedynie uprawomocniły uzurpatorów. Tymczasem „demokracja walcząca” uczy, że wobec wrogów demokracji i państwa prawa trzeba działać razem, sprawnie i czytelnie ogniskować swój wysiłek wokół obrony liberalnej Konstytucji społeczeństwa otwartego. Musimy odłożyć do lamusa wygodne „to się na pewno nie wydarzy u nas”, bo to się właśnie u nas wydarzyło… Czas, aby zacząć tak mówić i twardo bronić państwa i reguł demokracji liberalnej. Gdy jednak słucham i czytam – stwierdzam, że to wszystko i po tych wszystkich latach oswajania bezprawia i życia z nim na co dzień, niestety jest nadal marzeniem i aspiracją.
Do czego doprowadził prymitywny legalizm utożsamiany z paragrafem, koalicyjne politykierstwo i wygodne odwracanie głowy tak, jak gdyby Konstytucji i wyroków ETPC oraz TSUE nie było i tak, jak gdyby bezprawie wokół nas cały czas nie istniało? Posłuchajmy uzurpatorów, którzy gardłują i znajdują ochronę w udzielanych im równie bezprawnych, jak oni sami, enklawach („pseudosąd konstytucyjny w tzw. sądzie najwyższym”) oraz Prezydenta, który jątrzy i atakuje. Tych pierwszych, ich butę i arogancję zbudowała nasza niemoc oraz brak wyobraźni prawniczej i politycznej, tego drugiego sam nie wiem co, ponieważ mój język i wpojone mi w domu maniery i wartości nie są w stanie opisać oraz zrozumieć stanu ducha ludzi tego pokroju i tak postępujących …
Dlatego działajmy. Teraz albo nigdy. „Polskie państwo prawa” nie dostanie już trzeciej szansy…
Tomasz Tadeusz Koncewicz
Profesor dr hab. prawa, kierownik Katedry Prawa Europejskiego i Komparatystyki Prawniczej Uniwersytetu Gdańskiego, adwokat, członek Editorial Board Oksfordzkiej Encyklopedii Prawa. Zasiada w Radzie Fondation Jean Monnet pour L’Europe w Lozannie.
