W wyroku wydanym 19 listopada 2024 w sprawach C-808/21 i C-814/21 Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej stwierdził, że nakładając wymóg obywatelstwa dla członków partii politycznych, Republika Czeska i Rzeczpospolita Polska nie zapewniają traktowania obywateli innych państw Unii na równi z własnymi obywatelami w zakresie skutecznego wykonywania prawa kandydowania w wyborach lokalnych i europejskich.
Prawo Unii przyznaje prawo głosowania i kandydowania w wyborach lokalnych i europejskich obywatelom Unii mającym miejsce zamieszkania w państwie członkowskim, którego nie są obywatelami. Skuteczne wykonywanie tego prawa wymaga, aby obywatele ci mieli równy dostęp do środków, jakimi dysponują obywatele tego państwa członkowskiego do celów skorzystania z tego prawa. Zważywszy na to, że członkostwo w partii politycznej przyczynia się w istotny sposób do wykonywania praw wyborczych przyznanych na mocy prawa Unii, Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że Republika Czeska i Polska naruszyły to prawo, odmawiając prawa do uzyskania członkostwa w partii politycznej obywatelom Unii, którzy mają miejsce zamieszkania w tych państwach członkowskich, nie będąc jednak ich obywatelami. Wstępowanie tych obywateli do partii politycznej nie może negatywnie wpłynąć na tożsamość narodową Republiki Czeskiej lub Polski.
Ustawodawstwa czeskie i polskie przyznają prawo do uzyskania członkostwa w partii politycznej wyłącznie obywatelom tych państw. W konsekwencji, zdaniem Komisji Europejskiej, obywatele Unii mający miejsce zamieszkania w tych państwach członkowskich, nie będąc jednak ich obywatelami, nie mogą wykonywać przysługującego im na mocy prawa Unii prawa kandydowania w wyborach lokalnych i europejskich na takich samych zasadach jak obywatele czescy i polscy.
Uznawszy, że taka odmowa stanowi zakazane przez prawo Unii[1] odmienne traktowanie ze względu na przynależność państwową, Komisja wniosła do Trybunału Sprawiedliwości dwie skargi o stwierdzenie uchybienia zobowiązaniom państwa członkowskiego przeciwko, odpowiednio, Republice Czeskiej i Polsce[2].
Trybunał uwzględnił obie skargi i stwierdził uchybienie przez te dwa państwa członkowskie zobowiązaniom ciążącym na nich na mocy traktatów.
Wskazał, że skuteczne wykonywanie gwarantowanych przez prawo Unii praw wyborczych w wyborach lokalnych i europejskich wymaga, aby obywatele Unii mający miejsce zamieszkania w państwie członkowskim, którego nie są obywatelami, mieli równy dostęp do środków, jakimi dysponują obywatele tego państwa członkowskiego do celów skutecznego wykonywania tych praw.
Partie polityczne odgrywają kluczową rolę w systemie demokracji przedstawicielskiej będącym konkretnym przejawem demokracji jako jednej z wartości, na których opiera się Unia. W konsekwencji zakaz przynależności do partii politycznej stawia tych obywateli Unii, w porównaniu z obywatelami czeskimi i polskimi, w mniej korzystnej sytuacji, jeśli chodzi o kandydowanie w wyborach lokalnych i europejskich. Szansom na wybór obywateli czeskich i polskich sprzyja bowiem w szczególności okoliczność, że mogą oni być członkami partii politycznej posiadającej struktury organizacyjne oraz zasoby ludzkie, administracyjne i finansowe, które mogą wspierać ich kandydatury. Ponadto przynależność do partii politycznej stanowi dla wyborców jedno z kryteriów wyboru.
To zakazane przez prawo Unii odmienne traktowanie nie może być uzasadnione względami związanymi z poszanowaniem tożsamości narodowej. Prawo Unii nie wymaga bowiem od państw członkowskich, by zapewniły owym obywatelom Unii prawo głosowania i kandydowania w wyborach krajowych, ani nie zabrania im ograniczania roli tych obywateli w partii politycznej w kontekście wyborów krajowych. (Komunikat prasowy TSUE)
[1] A mianowicie przez art. 22 TFUE, zgodnie z którym każdy obywatel Unii mający miejsce zamieszkania w państwie członkowskim, którego nie jest obywatelem, ma prawo głosowania i kandydowania w wyborach lokalnych i w wyborach do Parlamentu Europejskiego w państwie członkowskim, w którym ma miejsce zamieszkania, na takich samych zasadach jak obywatele tego państwa.
[2] Skarga wniesiona przeciwko Republice Czeskiej dotyczy także nałożonego na mających miejsce zamieszkania w tym państwie członkowskim obywateli Unii, którzy nie są obywatelami tego państwa, zakazu uzyskania członkostwa w ruchu politycznym.
