Warszawa, 1 sierpnia 2025 r.

1.

Klęska i upadek III Rzeszy wiosną 1945 r. oraz podjęte wówczas przez mocarstwa sprzymierzone decyzje miały doniosłe następstwa geopolityczne, które na dziesiątki lat wpływały na układ międzynarodowy w skali światowej oraz warunkowały losy polityczne Europy. Wpłynęły one również na losy milionów ludzi oraz całych narodów, w tym na ich świadomość społeczną i historyczną.

2.

8 maja 1945 r. podpisany został Akt bezwarunkowej kapitulacji Niemiec, a 5 czerwca 1945 r. Mocarstwa Sprzymierzone (Zjednoczone Królestwo, Stany Zjednoczone Ameryki, ZSRR i Francja) uzgodniły Deklarację dotyczącą klęski Niemiec i objęcia przez Mocarstwa władzy najwyższej w Niemczech (Declaration Regarding the Defeat of Germany and the Assumption of Supreme Authority by Allied Powers). Przyjęły również szereg innych aktów, określających zarządzanie terytorium niemieckim¹.

3.

2 sierpnia 1945 r. sfinalizowały one obrady Konferencji Poczdamskiej w Umowie, której postanowienia nakierowane były na określenie przyszłych losów Niemiec. Dla Polski decyzje zawarte w Umowie poczdamskiej miały znaczenie egzystencjalne. Państwo Polskie odrodziło się z zawieruchy wojennej w nowych granicach, przesunięte terytorialnie na zachód. Związane to było z masowymi przesiedleniami ludności z polskich kresów wschodnich do Polski w nowych granicach, zwłaszcza na byłe obszary niemieckie, objęte nowymi granicami Polski, z jednoczesnym wysiedleniem z tych terytoriów – na mocy decyzji mocarstw sprzymierzonych – ludności niemieckiej („do Niemiec” w nowych granicach).

4.

Spójność działań mocarstw sprzymierzonych z okresu wojny została szybko wystawiona na próbę. Zarazem rezultaty Konferencji Jałtańskiej (luty 1945 r.), jak i Konferencji Poczdamskiej, pozostawiały Polskę w strefie wpływu Związku Radzieckiego, co na następne bez mała pół wieku przesądziło jej polityczne losy. Podział ten przypieczętowało powstanie w 1949 r. dwóch państw niemieckich oraz utworzenie przeciwstawnych bloków polityczno-wojskowych. „Żelazna kurtyna” na linii „od Szczecina do Triestu” stała się faktem. Rozmontowana ona została, po różnych etapach tzw. odprężenia lat 70. (zwłaszcza wymienić należy Układ normalizacyjny z RFN podpisany 7 grudnia 1970 r. i Akt końcowy KBWE, podpisany 1 sierpnia 1975 r.), ostatecznie dopiero po 1989 r. w następstwie głębokich przemian polityczno-ustrojowych w państwach Europy Środkowej, Wschodniej i Południowej, dla których impulsem była rewolucja w Polsce. Zmianom tym towarzyszył narastający kryzys gospodarczy i polityczny w Związku Radzieckim w latach 80., zakończony rozpadem ZSRR w końcu 1991 r.

5.

Obecnie, osiemdziesiąt lat po zakończeniu II wojny światowej warto się zastanawiać nad bilansem tej wojny, w której Polska stała się pierwszą ofiarą, poniosła olbrzymie straty w obszarach gospodarki i kultury, jej wojska walczyły na bez mała wszystkich frontach drugiej wojny światowej, a miliony obywateli Rzeczpospolitej zostało wymordowanych.

6.

W kontekście prowadzonej w ostatnich latach przez PiS „kampanii reparacyjnej” przypomnieć należy, że sprawę pobierania reparacji od Niemiec regulowała (w sposób niekorzystny dla Polski) Umowa poczdamska. Ten dział rozliczeń reparacyjnych (o charakterze międzypaństwowym) jest jednak z prawnego punktu widzenia zamknięty. Kombinowanie przy tej sprawie może jedynie uwolnić niezdrowe i niebezpieczne emocje związane z innymi dziedzinami regulowanymi w Umowie poczdamskiej. Oddzielnie natomiast należy rozpatrywać sprawę odszkodowań indywidualnych dla ofiar zbrodni nazistowskich. Ta sprawa nie została uregulowana w Umowie poczdamskiej, a formuła wypłacanych przez RFN w okresie powojennym świadczeń indywidualnych była niekorzystna dla ofiar zamieszkałych w Polsce. Sytuacja poprawiła się dopiero po 1990 r., niemniej kwestia dalszego wsparcia ze strony Niemiec dla żyjących jeszcze w Polsce ofiar zbrodni nazistowskich pozostaje otwarta. Przemawiają za tym argumenty wynikające z poczucia sprawiedliwości.

7.

Rozważając bilans Umowy poczdamskiej należy zwrócić uwagę na sprawę najważniejszą. Państwowość polska przetrwała okres zbrodniczej okupacji hitlerowskiej, chociaż dopiero po 45 latach od zakończenia wojny spełniło się pragnienie mocarstw sprzymierzonych „ujrzenia Polski państwem silnym, wolnym, niepodległym i demokratycznym” w nowych, ustalonych w 1945 r., granicach. Zjednoczone Niemcy ostatecznie pogodziły się z granicą na Odrze i Nysie Łużyckiej w podpisanym 12 września 1990 r. Traktacie „2+4” oraz w powiązanym z nim Traktacie bilateralnym z Polską podpisanym 14 listopada 1990 r. Na tej podstawie demokratyczna Polska ustanowiła w latach 1989-1992 solidne stosunki ze zjednoczonymi Niemcami.

***

W wyniku zapadłych w następnych latach decyzji Polska uzyskała członkostwo Sojuszu Północnoatlantyckiego (1999) i Unii Europejskiej (2004). Stała się częścią europejskiej wspólnoty demokracji, społecznej gospodarki rynkowej oraz bezpieczeństwa: koncert mocarstw, który w ostatnich ponad 200 latach trzykrotnie (w Wiedniu, Wersalu i Poczdamie) decydował o losach państw i narodów w Europie, zastąpiony został wspólnotą wartości i bezpieczeństwa.

Obecnie najważniejszym zadaniem jest utrzymanie spójności tej wspólnoty oraz jak najszybsze włączenie do niej Ukrainy: jedynie bowiem to może ochronić Ukrainę przed rosyjskim agresorem i zapewnić, że będzie samodzielnie decydować o swoim ustroju państwowym, kierunku rozwoju gospodarczego, bezpieczeństwie i niezawisłości narodowej.

Podpis: Konferencja Ambasadorów RP

Konferencja Ambasadorów RP to stowarzyszenie byłych przedstawicieli RP, której celem jest analiza polityki zagranicznej, wskazywanie pojawiających się zagrożeń dla Polski i sporządzanie rekomendacji. Chcemy dotrzeć do szerokiej opinii publicznej. Łączy nas wspólna praca i doświadczenie w kształtowaniu pozycji Polski jako nowoczesnego państwa Europy, znaczącego członka Wspólnoty Transatlantyckiej. Jesteśmy przekonani, że polityka zagraniczna powinna reprezentować interesy Polski, a nie partii rządzącej.