Warszawa 4 października 2026 r.

Krzysztof Skubiszewski (1926–2010)

Ósmego października przypada setna rocznica urodzin Profesora Krzysztofa Skubiszewskiego.

Jeden z najwybitniejszych polskich teoretyków i praktyków prawa międzynarodowego, długoletni wykładowca na wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Poznańskiego oraz pracownik naukowy Instytutu Nauk Prawnych PAN. Prezes Trybunału do spraw Roszczeń Irańsko-Amerykańskich w Hadze (1994–2010). Kawaler Orderu Orła Białego.

Minister Spraw Zagranicznych (1989–1993) i współautor, wraz z Premierem Tadeuszem Mazowieckim, polityki zagranicznej wolnej Polski. W tej roli charakteryzowała Go wyobraźnia i odwaga polityczna – łączył wizję przyszłości z realizmem i cierpliwą dyplomacją.

Polską politykę zagraniczną formułował w kontekście interesu narodowego, jednak bez elementów nacjonalizmu i z uwzględnieniem podstawowych zasad prawa międzynarodowego i moralności (w tym praw człowieka). Polską rację stanu postrzegał w perspektywie odzyskania podmiotowości politycznej oraz zagwarantowania bezpieczeństwa przez wyzwolenie się spod dominacji sowieckiej i ułożenie stosunków z Rosją na nowych podstawach oraz przez włączenie Polski do struktur politycznych Zachodu (NATO, UE, Rada Europy).

Punktem wyjścia dla Ministra było przypomnienie, iż „od rozbiorów po katastrofę roku 1939 los Polski był funkcją stosunków niemiecko-rosyjskich. Należało położyć kres tej fatalnej sytuacji. (…) Będziemy o tyle skuteczni na Wschodzie, o ile skuteczni będziemy na Zachodzie” (a nie odwrotnie). Równolegle do ustanowienia nowych relacji z Moskwą (w tym rozwiązania Układu Warszawskiego w 1991 r.) Minister rozpoczął samodzielną politykę wobec dążących do niepodległości niektórych republik sowieckich. Była to Jego oryginalna idea, którą wykazywał, że polska dyplomacja łączy pomysłowość z działaniem.

Członkostwo w Unii Europejskiej stanowiło dla Niego szansę na wzrost gospodarczy, odnowę cywilizacyjną i modernizację kraju, ale również stwarzało fundament bezpieczeństwa Polski. Towarzyszyło temu przekonanie o konieczności przejścia od integracji europejskiej do integracji Europy.

Co do członkostwa w NATO prowadził politykę systematycznych kontaktów, zdając sobie jednak sprawę, że nie nastąpi ono wyłącznie w wyniku polskich życzeń. Wynikało to nie tylko ze stanowiska Moskwy, ale także z zastrzeżeń Zachodu. Posądzanie jednak Ministra o akceptację swoistej finlandyzacji Polski należy do sfery fantazji.

Minister Skubiszewski postrzegał zjednoczenie Niemiec nie tylko w kontekście potwierdzenia zachodniej granicy Polski, ale również w perspektywie stabilizacji politycznej Europy i kształtowania architektury europejskiego bezpieczeństwa (przezwyciężenie pojałtańskiego podziału Europy i towarzyszącej mu strefy wpływów).

Ministrowi udało się zapewnić udział Polski w części rokowań 2+4 (Paryż, 17 lipca 1990 r.), a Jego podpis figuruje pod tekstem Traktatu między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o potwierdzeniu istniejącej między nimi granicy, podpisanego w Warszawie 14 listopada 1990 r.

W opinii Daniela Rotfelda, polityka zagraniczna tandemu Mazowiecki – Skubiszewski była rozwiązaniem optymalnym: „zdołano ułożyć sobie stosunki ze wszystkimi sąsiadami w taki sposób, ażeby nie wywoływać konfliktów. Zbudowano fundament nowego porządku prawno-politycznego w tej części Europy”. W rezultacie Polska była jedynym krajem aspirującym do NATO i UE, który mógł w załączniku podać spis traktatów świadczących o uregulowaniu stosunków ze wszystkimi krajami, co było jedną z przesłanek członkostwa.

Charakteryzując pokrótce Krzysztofa Skubiszewskiego przychodzą na myśl następujące sformułowania: polski patriota, a jednocześnie Europejczyk zakorzeniony w kulturze Starego Kontynentu; mąż stanu wszechstronnie wykształcony w obszarze prawa, historii i języków obcych; dystyngowany, ale przystępny; chrześcijanin bez elementów nadgorliwości; bezpartyjny państwowiec; rozmówca, który potrafił uważnie słuchać; gentleman o wielkiej kulturze osobistej; skromny i solidny; nie nadużywał pochwał, ale potrafił okazać uznanie.

Profesor Skubiszewski nie był człowiekiem polityki, chociaż nie krył swych poglądów. Wyraził je syntetycznie w 1989 r. jako minister: „Państwo było narzędziem PZPR. Było to zaprzeczeniem normalnie funkcjonującej państwowości”. Jego kandydatura na ministra napotkała na (nieskuteczny zresztą) opór z kręgów PZPR. W czasie pełnienia swej ministerialnej funkcji, jak też po jej zakończeniu, był często obiektem ataków ze strony środowisk postkomunistycznych i narodowych (między innymi w haniebnym raporcie sejmowej podkomisji nadzwyczajnej z 1994 r. na temat stanu kadr w MSZ).

Po zakończeniu swej misji profesor Skubiszewski nie otrzymał w Polsce żadnej propozycji pozwalającej wykorzystać Jego doświadczenie w pracy publicznej. Wyrazem natomiast najwyższego uznania za granicą było powołanie Go na międzynarodowe funkcje sędziowskie.

Minister Skubiszewski pozostawił po sobie wielkie dzieło, przy czym transformacja, którą mu zawdzięczamy, przebiegała w atmosferze zaufania do Polski. Była to praca wymagająca gigantycznego wysiłku, wielkiej mądrości oraz patriotyzmu. Dziś chyba nie całkiem doceniana.

Gdy odchodził z ministerstwa jesienią 1993 r. jego bliscy współpracownicy pożegnali Go księgą zatytułowaną „Temu, który ośmielił się być mądry”. Pisali: „uczył nas reprezentowania Polski bez szowinizmu i megalomanii, tam jednak, gdzie to było niezbędne, uczył nas również zdecydowania i bezkompromisowości będącej funkcją przekonania i racji stanu (…). Zapamiętamy Go przede wszystkim jako tego Szefa, z którego byliśmy dumni”.

W słowach pożegnalnych nad Jego trumną nie było przesady: „całkowicie oddany pracy, o wielkim poczuciu służby dla kraju”; „architekt niezależnej polityki zagranicznej Trzeciej Rzeczypospolitej”; „współtwórca polskiej drogi na Zachód”.

W opinii premiera Tadeusza Mazowieckiego „był Krzysztof Skubiszewski człowiekiem pełnym uroku, można by powiedzieć – przedstawicielem tej oksfordzkiej klasy, którą nad Wartą i Wisłą reprezentował. Piękna była polszczyzna jego przemówień i pism. Jasna myśl. Unikał słów wielkich”.

***

Konferencja Ambasadorów RP

Konferencja Ambasadorów RP to stowarzyszenie byłych przedstawicieli RP, której celem jest analiza polityki zagranicznej, wskazywanie pojawiających się zagrożeń dla Polski i sporządzanie rekomendacji. Chcemy dotrzeć do szerokiej opinii publicznej. Łączy nas wspólna praca i doświadczenie w kształtowaniu pozycji Polski jako nowoczesnego państwa Europy, znaczącego członka Wspólnoty Transatlantyckiej. Jesteśmy przekonani, że polityka zagraniczna powinna reprezentować interesy Polski, a nie partii rządzącej.

Ważniejsze książki, poświęcone prof. Krzysztofowi Skubiszewskiemu:

• Krzysztof Skubiszewski, Polityka zagraniczna i odzyskanie niepodległości. Przemówienia, oświadczenia, wywiady 1989-1993, Warszawa 1997
• Krzysztof Skubiszewski – dyplomata i mąż stanu (red. Roman Kuźniar), Warszawa 2011
• Krzysztof Skubiszewski. Minister Spraw Zagranicznych RP 1989-1993. Materiały konferencji zorganizowanej przez Fundację imienia Krzysztofa Skubiszewskiego,  Instytut Stosunków Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego, Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej w Warszawie 12 września 2014 r. (red. P. Skubiszewski i J. Stańczyk), Warszawa 2016
• Krzysztof Skubiszewski. Dyplomacja czasów przełomu, Poznań 2016
• Dziedzictwo Krzysztofa Skubiszewskiego w polityce zagranicznej RP (red. Agnieszka Bieńczyk-Missala i Roman Kuźniar), Warszawa 2020

Zdjęcie: Minister Krzysztof Skubiszewski 8 stycznia 1991 r.. Autor: Tomasz Wierzejski/FOTONOVA