Marian Sworzeń: Esej o Henryku Sławiku

0
(0)

Ten esej o Henryku Sławiku, śląskim bohaterze polsko – węgiersko – żydowskim Marian Sworzeń włączył do swojej świetnej książki „Nie odeszli. Eseje o niewygasłej obecności”, zbiorze bardzo osobistych esejów o postaciach mających mniej lub bardziej ścisły związek ze Śląskiem – polskim, niemieckim i właśnie rdzennie śląskim. Henryk Sławik, dziennikarz, żołnierz kajzera, jeniec cara na Syberii, peowiak, działacz PPS, powstaniec śląski, redaktor katowickiej „Gazety Robotniczej” po wybuchu kolejnej wojny uchodźca na Węgry. Tam organizował pomoc dla tysięcy Żydów – obywateli polskich (ocenia się, że dla 5000), w tym setki żydowskich dzieci. Gestapo schwytało Henryka Sławika  w lipcu 1944 roku. Wywiezionego do KL Mauthausen powieszono 23 sierpnia 1944 roku.

Postać śląskiego bohatera trzech narodów przypomniał ostatnio poseł Konfederacji Korony Polskiej, którego nazwiska nie godzi się pamiętać, gdy wszczął awanturę w rybnickim Technikum nr 4 im. Henryka Sławika właśnie – o flagę Izraela.
Postanowiłem udostępnić czytelnikom Monitora tego śląskiego Wallenberga, nieobecnego poza Górnym Śląskiem, Węgrami (ma tam pomnik) i Izraelem (Instytut Yad Vashem nadał mu tytuł Sprawiedliwego wśród Narodów Świata), na co autor – Marian Sworzeń – dał swoją zgodę. (Piotr Rachtan)

*****

SŁAWIK

„Urodziłem się dnia 15. lipca 1894r w Szerokiej pow. Pszczyna jako syn chałupnika Jana i Weroniki z domu Sobocik.” To pierwsze zdanie – przekazuję je z zachowaniem literniczych szczegółów – z maszynopisu Henryka Sławika z życiorysem napisanym przezeń we wrześniu 1938 roku, rok przed wybuchem wojny. W kolejnym wrześniu Sławik był pośród tysięcy Polaków – cywilów i żołnierzy – przekraczających granicę z Węgrami. W niemieckiej księdze gończej odnotowano go dwukrotnie – jako „Slawik Henry, Jana 1” i „Slawik Henryk, Sw. Jana 1” z poleceniem odstawienia do siedziby Gestapo w Berlinie. Alfabet niemiecki nie zna polskich znaków, niemniej imię patrona katowickiej ulicy, autora Ewangelii i Apokalipsy, wpisano prawidłowo. Nie podano numeru mieszkania, ale ten – 8 – jest nam znany z innych dokumentów. Notabene w spisie adresowym Wielkich Katowic z roku 1935 nasz bohater też figuruje dwukrotnie, jako Slawik i Sławik – szczęściem, każdorazowo z imieniem Henryk. I z numerem telefonu 348-17. Poszukujących jego mieszkania z góry uprzedzam, że go obecnie nie znajdą – nie istnieje. Nie w wyniku uderzenia niemieckiej bomby we wrześniu 1939 roku, jak się nieraz pisze (Katowice nie były bombardowane). Nie na skutek podpalenia przez sowieckich żołnierzy w styczniu 1945 roku (to dotyczyło sąsiedniej części Rynku). Przyczyna była prozaiczna – powojenne przebudowy. O niegdysiejszej lokalizacji mieszkania Sławika powiadamia metalowa tablica, umieszczona na narożniku kamienicy, za którą otwiera się przestrzeń Rynku. Zanim doszło do jej zawieszenia, upłynęły całe dekady niepamięci.

Teraz jest inaczej. Sławik jest bohaterem szeregu książek i wielu artykułów, powstały o nim filmy dokumentalne, ma swoje place i ulice, szkoły noszą jego imię. Inicjatywa jego współpracownika, Zvi Zimmermanna, rozpoczęta poszukiwaniem śladów Sławika przez ogłoszenie w „Przekroju” w 1987 roku dała efekty. Ambasador Polski na Węgrzech, Grzegorz Łubczyk, wykonał wielką robotę dokumentacyjną. Później doszła książka Elżbiety Isakowicz „Czerwony ołówek”. Dobrze, choć po latach, spisały się moje rodzinne Katowice – trzeba tu wskazać na zaangażowanie wiceprezydenta Michała Lutego. Także Poczta Polska – na czas pisania ułożyłem na biurku kopertę z jego portretem na znaczku. Zastanawiałem się, czy mógłbym o nim coś nowego napisać. Otóż nie, gdyż uniemożliwia to dokładność monografii Tomasza Kurpierza („Henryk Sławik. Biografia socjalisty”) wydanej w 2020 roku. Poznałem autora – rozmawialiśmy o jego dziele, napisałem dla „Śląska” jego omówienie. Wiem zarazem, że praca rzetelnego historyka to pisanie, w którym każde zdanie ma przypis wskazujący na źródło. Na eseiście taki obowiązek nie ciąży. Ma więcej swobody. Spróbuję z niej skorzystać…

Sławik, syn rolnika, jako młodzieniec trafił do Altony pod Hamburgiem. Pojechał tam jak tysiące innych Ślązaków szukających pracy. Górnośląski przemysł górniczy i hutniczy niezwykle mocno obrósł rodzinnymi przywiązaniami – wszak znamy rody, w których od pradziadka wszyscy byli górnikami. Dziś, kiedy to piszę, ten generacyjny łańcuch się skończył, ale wtedy był oczywistością. Historycy przyznają, że nie znamy szczegółów zatrudnienia Henryka na emigracji. On sam nie ułatwił im zadania pisząc ogólnikowo, że był „robotnikiem w różnych zawodach”.

Konkret pojawia się przy dacie przystąpienia do partii socjalistycznej – było to w 1912 roku. Nie wstąpił do SPD, socjaldemokracji niemieckiej, lecz do polskiej PPS, dokładniej zaś do PPS zaboru pruskiego. W tym czasie ruch socjalistyczny miał już za sobą długi czas istnienia – ujmując go w kategoriach socjologicznych, można mówić już o trzecim pokoleniu, jakże odległym od idealistycznych deklaracji z połowy XIX wieku. Socjaliści byli znaczącą siłą polityczną w całej Europie, w Niemczech w szczególności. Ich polski odłam odróżniał się tym, że musiał zmierzyć się z myśleniem o przyszłej Polsce. Większość za nią się opowiadała. Wśród nich był Sławik. Dowiedzie tego za kilka lat, gdy skończy się Wielka Wojna. Teraz jednak w naszej opowieści ona się dopiero zaczyna…

W monografii czytamy: „Powołanie do wojska dostali niemal wszyscy zdolni do noszenia broni mieszkańcy Szerokiej. Był między nimi również 20-letni Henryk, którego wcielono do armii jeszcze w 1914 roku”. Do której jednostki został przydzielony, gdzie odbył ćwiczenia – nie wiemy. Przypuszczam, że jego akta osobowe musiały przepaść razem z tysiącami innych papierów, w których był szczegółowo zapisany przebieg służby naszych przodków (w tym dziadków – mojego i Teresy). Nie wszystkie jednak zginęły – dzięki temu mogło powstać dzieło dokumentacyjne profesora Ryszarda Kaczmarka, które niejednemu Ślązakowi pomogło w dotarciu do historii przodków. Wojsko (nie tylko niemieckie) było strukturą uporządkowaną – nie szło się do punktu mobilizacyjnego wedle swego wyboru, jako mieszkaniec wsi czy miejskiej dzielnicy był przypisany do konkretnego punktu poboru, tam było się spisywanym i badanym, następnie posyłanym do koszar w oznaczonym mieście (tylko kościelne parafie przebijały armię w dokładności). Po niezbędnym szkoleniu, oddziały ruszały na front. Jednie docierały tam bezpośrednio, inne w drodze kolejnych dyslokacji.

Wiemy od Sławika, że w 1915 roku dostał się do niewoli rosyjskiej w bitwie pod Mołodecznem. I żadnych szczegółów więcej. Zakładam, że było to na przełomie sierpnia i września 1915 roku, gdyż tak wtedy wyglądał front wschodni na Białorusi. Wiemy, że Sławik był ranny i trafił do szpitala w Niżnym Nowogrodzie. Gdyby historycy wiedzieli cokolwiek więcej, pewno by napisali – widać tylko tyle miało do nas dotrzeć. Stamtąd został przewieziony za Bajkał, do obozu jenieckiego. Sławik napisał krótko: „zostałem internowany w Stretensku na Syberii”. I znów żadnych szczegółów, nawet najmniejszych. Ilu było jeńców, gdzie mieszkali, jak ich traktowano, jak wyglądała obozowa codzienność – o tym u Sławika nie ma jednego słowa. Są na szczęście dzieła wspomnieniowe związane z żołnierskimi obozami na terenie Rosji w tamtym czasie. Wśród których wskazać trzeba na „Armię za drutami” Edwina Dwingera, wydaną również po polsku w 1930 roku. Nie wykluczam, że Sławik, wtedy już aktywny dziennikarz, zapoznał się tą książką. Jest też inne, później powstałe, świadectwo. Pochodzi od Kazimierza Wierzyńskiego, wybitnego emigracyjnego poety, który – wracając do I wojny, w której uczestniczył jako oficer c.-k. armii – tak powiedział o prawie trzyletnim, od lata 1915 roku, pobycie w jenieckim obozie w Riazaniu: „Moja wojna była wojną bez strzępu ideowości, bez hasła, za które można było zginąć. Wspominam wojsko, które gniło w oczach. My, oficerowie, gniliśmy razem z żołnierzami”.

Co do opisu Srietieńska (to nazwa prawidłowa) udało się zdobyć nieco informacji od Rosjan, tamtejszych, współczesnych. Miałem w dotarciu do nich swój niewielki udział, dlatego doktor Kurpierz wymienił mnie pośród osób uhonorowanych jego podziękowaniami. Jestem mu za to wdzięczny i odbieram jako pełen życzliwości podarunek. Paradoksalnie – w nazwę tego syberyjskiego miasteczka wpisany jest gest darowania. Ale nie tego ze wstępu do książki. Innego. Z Ewangelii. I z prawosławnych ikon przedstawiających Srietienije Gospodnie, scenę przybycia Maryi i Józefa z maleńkim Jezusem do świątyni i jego ofiarowanie, w obecności Symeona i Anny.

Na szczęście istnieje książka pióra Aleksandra Czaszczyna wydana w 2009 roku w dalekiej Czycie. Jest to monografia rodzinnych stron autora, gdzie żyli jego kozaccy przodkowie. Co ciekawe, pod koniec XIX wieku Srietiensk, miasteczko nad rzeką Szyłką, miał liczną społeczność żydowską, liczącą około jednej szóstej z czterech tysięcy mieszkańców. Pośród cerkwi – stąd nazwa miasteczka – była świątynia pod wezwaniem Srietienja. Przed rokiem 1910 miasto liczyło około siedmiu tysięcy ludzi, miało swój kozacki garnizon, hotele, banki, przystań dla parostatków. Kiedy rozpoczęła się wojna, wyznaczono je jako jeden z punktów dyslokacji jeńców. Tej nowej funkcji grodu Czaszczyn poświęcił prawie sześćdziesiąt stron swojego dzieła, jedną czwartą swej książki. Jest w niej spora ilość zdjęć – zwykłych, nieudawanych ujęć. Na nich – wyłącznie mężczyźni. Możemy oglądać zdjęcia żołnierskich warsztatów krawieckich i ślusarskich, grupy piekarzy i kucharzy w białych fartuchach, chwile wypoczynku na brzegu rzeki, tłumy wojaków zgromadzonych na łące po przejściu tyfusowej fali w 1915 roku. Także obozowe orkiestry, zagony z głowami kapusty, obory i chlewy, nadrzeczne plaże, kwietniki przed barakami, drużyny piłkarzy, nawet tenisistów (byli nim, co oczywiste, tylko oficerowie). Znalazłem wzmiankę, że jeden z zakładów szewskich był obsadzony przez warszawiaków. Ważne, że był to obóz przeznaczony dla życia, nie dla śmierci – tamta wojna nie znała obozów zagłady. Żyło się w Sretieńsku niełatwo z uwagi na surowość klimatu. Miasto wybrano zapewne dlatego, że były tam koszary i docierała kolej. Jeńców było kilkanaście tysięcy – prócz wielkich koszar zasiedlono inne budynki, także prywatne kwatery. Zachowały się spisy kilkudziesięciu tych lokali, z nazwiskami właścicieli – można je obejrzeć w książce; było ich wiele, mieszkało w nich około trzech tysięcy luda. Wiadomo, że szarże żyły w lepszych kwaterach, a zwykłym żołnierzom przypadły skromniejsze, głównie blisko dworca. W książce są wykazy robót, do których wysyłano jeńców – z wyszczególnieniem ich rodzaju (od kopania studni po prace w polu) oraz rozbiciem na armie (każda osobno: niemiecka, cesarsko-królewska, potem też turecka). W obozie można było dokonywać zakupów, płacąc bonami emitowanymi staraniem zarządu. Był tam wojskowy szpital z ambulatorium, były cmentarze i kaplice. Przybywały również do Srietienska misje Czerwonego Krzyża – jedną z nich opisała we wspomnieniach syberyjska heroina tamtego czasu, Elsa Brandstőrmer (dzięki niej wiemy, jakim kataklizmem był obozowy tyfus). Ale przyjeżdżały nie tylko sanitarne misje – docierała też Historia. Upadek caratu był ciosem dla tradycyjnej społeczności kozackiej, ale – przynajmniej na początku – nie zniszczył wszystkich jej zasad. Kiedy wybuchła rewolta bolszewicka, dotarli jej wysłannicy, lecz nie znaleźli masowego posłuchu. Wiadomość o pokoju brzeskim sprawiła, że od wiosny 1918 roku – zgodnie z zawartym traktatem – zaczęły ruszać pierwsze transporty w kierunku Niemiec. Kiedy za Uralem powstała Armia Czerwona – kozacy odpowiedzieli stworzeniem białych oddziałów. Obok tego wszystkiego, a czasami pośrodku wydarzeń, byli jeńcy ze Sretieńska, rzuceni tysiące kilometrów od własnych ojczyzn. Jednym z nich był Henryk Sławik. Miałem kiedyś nadzieję, że uda mi się jego srieteński trop dokładnie zbadać i szczegółowo przedstawić. By odpowiedzieć na liczne pytania: kiedy go tam przywieziono, gdzie mieszkał, kim byli jego współtowarzysze, z kim korespondował, jakie gazety czytał, czy uprawiał jakieś sporty? – tę listę można na wiele sposobów rozciągnąć. To miało być moje dopowiedzenie do jego historii. Tak się jednak nie stało. Nie podołałem.

Porzućmy jednak żal na moim zamierzonym „kiedyś” – ważniejsze jest faktyczne „kiedyś” Sławika. „W grudniu 1918 wróciłem do kraju i wstąpiłem do P.O.W.”. Cały on. Krótko, bez emfazy.

Uczestniczył w pierwszym powstaniu, które wybuchło w sierpniu 1919 roku, trwając niespełna tydzień. Walczył z bronią w ręku w powiecie pszczyńskim, dowodząc starciami z jednostkami Grenzschutzu (opisał je po latach przy składaniu wniosku o odznaczenie). Czas przed kolejnym powstaniem spędził na „kursie plebiscytowym” w Krakowie. Jego słowa: „Po ukończeniu kursu wróciłem na Śląsk i brałem udział w pracach organizacyjnych P.O.W.” Potem kolejne szkolenia, połączone już z formalnymi kontaktami z PPS. Nic nowego nie napiszę, przypominając tu, że oba zainteresowane Śląskiem państwa, Niemcy (chcące utrzymać go w całości) i Polska (licząc na obszar przemysłowy), robiły wszystko, by wspierać swoich bronią, pieniędzmi, szkoleniami. Sławik wrócił z warszawskiego kursu z papierami PPS, które mianowały go „kierownikiem pracy organizacyjnej i referentem plebiscytowym na powiat kozielski”. Szczegółów nie znamy, ale pewno musiał mieć fałszywe dokumenty i inne nazwisko. Jego słowa: „W drugim powstaniu brałem udział w akcji przeciw »Sipo« w tymże powiecie”. Zbliżał się plebiscyt wyznaczony na wiosnę 1921 roku. Na liście miejscowości, w których Sławik nie tylko przemawiał za Polską, ale i propagował socjalizm, znalazłem (z datą 6 marca) tak mi bliskie Bogucice – tytuł prelekcji brzmiał „Walka robotników z kapitalizmem”. Wyniki referendum znamy, znamy też rozłożenie głosów – miasta (w tym Katowice i Mikołów) głosowały za Niemcami, wsie za Polską, ale wyniki liczono w skali powiatu, co dało Polsce tylko częściowy sukces. Był on mniejszy od oczekiwań, dlatego przyspieszył wybuch trzeciego zrywu, najsilniejszego. W czasie tego powstania Sławik był już w strukturach kierowniczych, jako – jego słowa – „łącznik przy obsłudze terenu objętego powstaniem prasą i informacją polską”. W wydanym później zaświadczeniu nazwano go „łącznikiem prasowym”.

Część Górnego Śląska przypadła Polsce. Oficjalne przejęcie nastąpiło w czerwcu 1922 roku. W tym czasie Sławik już osiadł w Katowicach. Został zawodowym dziennikarzem, redagując „Gazetę Robotniczą”, organ PPS. O ile prawie nic nie wiemy o jego pobycie w rosyjskiej niewoli, o tyle mamy dokładną listę jego procesów sądowych na tle publikacji. Owe procesy ilustrują ówczesny stan prawny, różniący się od dzisiejszego krótkością „gazetowych” rozpraw i możnością szybkiego trafienia do więzienia za niestosowne treści. Inna rzecz, że te odsiadki nie hańbiły, ale przydawały szyku, natomiast funkcja tak zwanego Sitzredaktora była wstępem do kariery wielu żurnalistów. Tak było również w przypadku naszego bohatera. Teksty przez niego pisane, w tym mocno ideowe, gromiące kapitalistów i chwalące ponadnarodową więź socjalistów, dzisiaj każdy z nas może przeczytać – są bez trudu dostępne w sieci Śląskiej Bibliotece Cyfrowej.

Do zajęć Sławika jeszcze powrócę, ale przecież nie mogę pominąć konkretnych miejsc jego życia w Katowicach. W tym czasie moi dziadkowie już mieszkali na ulicy Mikołowskiej, zaś on najpewniej mieszkał wówczas na placu Wolności, z którego ta właśnie ulica wypływa. Znamy ten jego adres – dom numer 4 wpisany w akcie ślubu. Kiedy rozpocząłem pracę w PZU, widok zza szyb mojej firmy prowadził niemal wprost w jego okna. Słowa te, choć brzmią ryzykownie, nie uchybiają zasadom miejskiej perspektywy. Owszem, nie wiadomo, czy przypadkiem kwatera samotnego dziennikarza nie miała okien skierowanych na podwórze. Z księgi adresowej Katowic z roku 1936 wynikało, że budynek należał do rodziny Schlesingerów – pewno dziesięć lat wcześniej również oni byli właścicielami. Poszedłem tam niedawno, oglądałem klatkę schodową, bramę, drzwi do piwnicy – nic się nie zmieniło. Nie ma też większej nieprawdy niż to „nic”… Kolejnym adresem Sławika, na krótko, dwa albo trzy lata, była ulica Raciborska, gdzie miasto wzniosło kilka dużych bloków mieszkaniowych – to było już bliżej moich dziadków. Z tego powodu nie mogę się wyzbyć myśli, że mogli się gdzieś spotkać, ominąć, wyminąć. To natomiast, że musiało do tego dojść w Parku Kościuszki, uważam za pewnik. Córka Sławika, Krystyna i moja mama, Wanda – obie urodziły się w 1930 roku. W książce o Sławiku mamy jego zdjęcie z parkowych spacerów z córką – w moim domowym albumie trzymam podobne zdjęcia dziadków i mamy. W tym czasie Sławikowie mieszkali już na Świętego Jana, a moi w nowym miejscu – na Poniatowskiego. Z centrum Katowic, idąc do parku, trzeba było iść w górę ulicą Kościuszki, potem minąć skrzyżowanie z Poniatowskiego i … Tu przerywam, uważając tezę o możliwości spotkania za dalece prawdopodobną.

Zawodowej codzienności Sławika towarzyszyło życie prywatne. Ożenił się w lipcu 1928 roku z młodszą o jedenaście lat warszawianką, Jadwigą. Podany w dokumencie ślubnym jej zawód „artystka” wiązał się z zawodem tancerki – Henryk zobaczył ją w tej roli podczas spektaklu w katowickim teatrze. Małżeństwo, zawarte na terenie dawnego zaboru pruskiego, podlegało wówczas jego rygorom, gdyż Polska nie miała jeszcze spójnego prawodawstwa: tak więc najpierw urząd stanu cywilnego w Katowicach, potem ślub kościelny w parafii panny młodej, w kościele św. Aleksandra na placu Trzech Krzyży.

Tu literacko-prawne nawiązanie do historii Brunona Schulza z Katowicami w tle. Otóż Schulz, planując małżeństwo, wystąpił z drohobyckiej gminy żydowskiej, i rozważał zamieszkanie w Katowicach na tyle krótko, by nabyć tu prawo do ożenku cywilnego. Zdecydowałem się na to przypomnienie również dlatego, że Sławik opuszczając kraj w 1939 roku był w Drohobyczu. Cytat z monografii: „W drugiej połowie września Henryk dotarł w okolice Drohobycza. Tam pomógł m. in. młodej mieszkance Katowic Stefanii Pielok, która już niebawem w Budapeszcie znalazła się w gronie jego najbliższych współpracowników”. W monografii Kurpierza jest wspomnienie Pielokowej, „kiedy wyczerpana, wśród wybuchających pocisków, widząc w oddali płonący Drohobycz, straciła już nadzieję na ratunek”, nagle dostrzegła „pusty autobus, z którego wysiedli dwaj mężczyźni i zaprosili do środka wyłącznie kobiety i dzieci”. Któż to był? „Henryk Sławik i jego szwagier. Dowieźli nas do granicy węgierskiej, rozlokowali na odpoczynek i zniknęli”. Tym cytatem wybiegłem chronologicznie do przodu, ale koincydencja była nie do pominięcia – Pielok to nazwisko moich dziadków i mamy.

Obok dziennikarskich obowiązków i codziennej bytności w pobliskiej redakcji na ulicy Teatralnej, na Sławiku ciążyły zobowiązania związane z działalnością polityczną. Kierownictwo PPS ‒ Centralny Komitet Wykonawczy ‒ było w Warszawie, ale okręg śląski i Zagłębie Dąbrowskie, chociaż z odmiennymi historiami, stanowiły teraz silny bastion polityczny. Partia miała swoją młodzieżówkę, także swoje pomysły na przyciągnięcie ludzi – orkiestry, przemarsze, majówki, pokazy gimnastyczne, wyjazdy w góry. To wszystko angażowało Sławika w roli współorganizatora. Śląsk, mimo dołączenia do Polski w czwartym roku jej istnienia, wcale nie był „spóźniony”, wszelako musiał dzielić z krajem wszystkie jego trudności i kłopoty. Pamiętajmy, że pierwszą próbą były krakowskie wydarzenia z jesieni 1923 roku, potem – w 1924 roku – przyszły nowości ekonomiczne w postaci wprowadzenia złotego jako narodowej waluty, zaś rok 1926 to zamach majowy i początek sanacji. Każde z tych historycznych stadiów znalazło odbicie w prasie, jak również wpłynęło na sytuację partii. Winniśmy pamiętać, że PPS nigdy nie uczestniczył w koalicji rządzącej Polską. Powody były najróżniejsze, wszelako nie wynikały – jak w przypadku komunistów – z radykalnej negacji. Rządzili, bywało, ludzie z socjalistyczną przeszłością – osoba Piłsudskiego jest przykładem wystarczającym, ale partia – nigdy. Nie oznacza to jej nieobecności w miejscach, gdzie najbliżej do ludzi – w najczęściej w samorządzie miejskim, ale też nie wyłączając wsi, które na Śląsku podchodziły pod miejskie granice. Sławik po raz pierwszy – z nominacji wojewody Grażyńskiego – znalazł się wiosną 1928 roku w samorządzie Katowic, mającym wówczas charakter komisaryczny z przyczyn znaczącego konfliktu wewnątrz tego gremium. Ze sprawozdania za rok 1929 wynika, że Sławik był sumiennym radnym – tylko raz był nieobecny na sesji. W grudniu 1929 rok odbyły się normalne wybory – do rady wszedł socjalista Sławik i dwóch współtowarzyszy. Nie oznaczało to bynajmniej sukcesu PPS, skoro rada liczyła sześćdziesiąt osób, zaś przewaga chadecji Korfantego i stronnictw niemieckich była przytłaczająca. I uzupełnienie – w tym czasie doszło do rozłamu pośród socjalistów na tle stosunku do pomajowych rządów: dotychczasowy lider Józef Biniszkiewicz, jeden z przywódców śląskich socjalistów, zasłużony działacz jeszcze z czasów pruskich, stworzył własną frakcję, wchodząc również do rady. Konflikt Sławik-Biniszkiewicz bynajmniej na tym się nie skończył, ale nie jest moją rzeczą jego opisywanie (przedstawiony jest dokładnie w innych opracowaniach). To, co mogę uczynić, to pochylenie głowy przed dramatycznym finałem życia tych obu oddanych socjalistów – Biniszkiewicza w Buchenwaldzie, Sławika w Mauthausen.

Jesteśmy znowu pośród radnych, na ich drugim posiedzeniu w dniu 17 lutego 1930 roku. Sławik, obok siódemki innych, zostaje wybrany do organu nadzorczego Kasy Oszczędności. Ku odnotowaniu – w kolejnym głosowaniu wybrano komisję teatralną z Wojciechem Korfantym w składzie. Miesiąc później Sławik ustąpił z funkcji radnego, przekazując swoje miejsce innemu socjaliście. Był to czas wznowienia niepokojów w kraju i wzmożonej aktywności opozycji, których następstwem były aresztowania posłów, ujawnienie metod ich traktowania w Brześciu, i późniejsze wytoczenie procesów. Konfiskaty gazet obejmowały również „Gazetę Robotniczą”.

Od wiosny 1929 roku do maja 1930 roku Sławik był też czynny w jednej z najważniejszych instytucji autonomicznego Śląska – w Śląskiej Radzie Wojewódzkiej. W jej skład, prócz wojewody i jego zastępcy, wchodziło pięć osób z wyboru. Miast szukać wzmianek w ogólnych opracowaniach, przywołam prasową, z „Gazety Mikołowskiej” z dnia 9 lutego 1929 roku: „4 bm. odbyło się pierwsze posiedzenie nowowybranej Rady Wojewódzkiej. Po zaprzysiężeniu po raz pierwszy wybranych członków Rady tj. red. Henryka Sławika i […], przystąpiono do obrad”. Kolejny cytat pochodzi z monografii: „Na forum rady Sławik zajmował się najczęściej sprawami związanymi z szeroko rozumianą opieką społeczną”. Ich lista – podaję tylko przykłady – obejmowała wywłaszczenia pod budowę domów robotniczych, kuchnie dla ubogich, opiekę zdrowotną dla bezrobotnych, środki wsparcia dla potrzebujących. Wiadomo jednak, że udział w takim gremium nie pozwalał zajmować się wyłącznie wybranymi zakresami. Samorząd wszak to kwintesencja doczesnej praktyczności, stąd również udział Sławika w komisjach zajmujących się podatkami, rozdysponowaniem rezerw, regulacją rzek, przetargami. Jak czytamy w książce Tomasza Kurpierza, w maju 1930 roku Sławik zagłosował przeciwko udzieleniu przez województwo subwencji na Bibliotekę Polską w Paryżu. Nie komentuję, przekazuję jedynie na zasadzie relata refero. Gdybym miał teraz bronić naszego bohatera, powiedziałbym – primo: to był początek ekonomicznej zapaści, z której kraj pozbierał się około 1935 roku, secundo: polska książnica na paryskiej Wyspie św. Ludwika, istnieje do dzisiaj, zaś w jej katalogu figuruje m.in. książka Grzegorza Łubczyka „Polski Wallenberg: Rzecz o Henryku Sławiku”.

Podobnie można też spojrzeć na sprzeciw PPS wyrażony głosem radnego Sławika przeciwko planom (1930 rok) oddaniu Kościołowi za darmo działki pod budowę świątyni dla garnizonu. Kościół i tak powstał, otwarto go przed samą wojną, stoi w Katowicach po dzień dzisiejszy. O opozycji Sławika w tej sprawie wyczytałem dopiero w monografii. Ale cóż, byłbym raczej zdziwiony, gdyby socjalistyczni radni głośno agitowali za budową przybytku… Wolę napisać, że przed kilku laty laty, w katowickiej katedrze Chrystusa Króla, odprawiono uroczyste nabożeństwo na wspomnienie Henryka Sławika – okazał się prawdziwym uczniem Jezusa. Powtórzę jeszcze, co kiedyś napisałem w „Śląsku”: „Nie zamierzam też rozwijać tu wątku antyklerykalizmu Sławika – był taki, jak cała PPS, partia z ducha chrześcijańska, lecz nie słuchająca proboszczów”. I wolę uzupełnić fragmentem rzeczowego raportu policyjnego o Sławiku z roku 1933: „wyzn. rzym.-kat., żonaty, stoi w opozycji do obecnego regimeʼu w Polsce. Opinię moralną ma dobrą”.

Wrzesień 1939 roku. Żona i córka w Warszawie, a on, po bezskutecznej próbie dotarcia do stolicy, decyduje się na opuszczenie kraju. Droga na wschód, z tysiącami uciekinierów. Pieszo, pociągami, furmanką. Od Drohobycza skręt w dół, na południe, ku granicy węgierskiej. Zaczyna się ostatnie pięć lat jego życia. Lat całkowicie odmiennych od poprzednich. Tylko jedno podobieństwo jest zachowane – mało dla siebie, wiele dla innych.

Sławik przybył do kraju życzliwie nastawionego wobec polskich uchodźców. Wtedy jeszcze nie znano sekretnej wymiany korespondencji między rządami Węgier i Niemiec, ale skutek był widoczny – Niemcy nie zaatakowali Polski od strony madziarskiej, bo władze w Budapeszcie wykluczyły możliwość transportu Wehrmachtu przez ich kraj. Nie zmieniło to jednak okoliczności najważniejszej – Węgry były politycznym sojusznikiem Niemiec, a później również militarnym, i to w wymiarze znaczącym. Zyskiem kraju nad Dunajem był brak niemieckiej okupacji, utrzymanie parlamentu i niepodległe funkcjonowanie – to wszystko ulegnie zmianie dopiero wiosną 1944 roku. Patrząc na to od strony, którą przyjdzie nam się zajmować – działalność Sławika na Węgrzech – stwierdzić można najogólniej, że liczna polska społeczność, cywile i wojskowi, przebywała tam w sposób legalny, akceptowany przez władze państwa, które nie było w stanie wojny z Polską (stąd np. do 1941 roku polscy dyplomaci w Budapeszcie).

Po krótkim czasie Sławik otrzymał umocowanie od polskiego rządu emigracyjnego do pełnienia funkcji prezesa Komitetu Obywatelskiego dla spraw Opieki nad Polskim Uchodźcami. Ministrem odpowiedzialnym w Londynie za ten sektor był Jan Stańczyk, wieloletni działacz związkowy, znany Sławikowi z czasów katowickich. Wcześniej pisałem, że PPS nie uczestniczyła w rządzeniu przedwojenną Polską – rzecz się odmieniła po wrześniowej klęsce, stąd udział Stańczyka we władzach.

Węgry, zgodnie z regulacjami konwencji haskiej, były obowiązane do ponoszenia kosztów związanych z internowanymi polskimi wojskowymi. Ale tylko dla nich, nie dla innych. Stała się jednak rzecz dobra, bo te uprawnienia przeniesiono również na cywili. Szukając dzisiejszych porównań, wskażę na uciekinierów z Ukrainy, których ponad milion przyjęła ostatnio Polska – otrzymali oni szereg świadczeń podobnych do Polaków (dziś – jak czytam – wielu na to sarka, ale pewno żaden z tych, którzy pomagali Ukraińcom wiosną 2022 roku). Ze strony węgierskiej pomocą dla Polaków zajmowało się ministerstwo spraw wewnętrznych, którego przedstawiciel József Antall był w stałym kontakcie ze Sławikiem. Poznali się dlatego, że Sławik doskonale znał niemiecki, którym też władał Antall. Współpracowali lojalnie, sumiennie, wytrwale, aż do samego końca…

Udało się stworzyć biuro Komitetu, dobrać pracowników, podzielić obowiązki, nauczyć sprawnego odpowiadania na zapytania władz węgierskich, utworzyć i aktualizować rejestry podopiecznych. Problemy emigracyjnej codzienności pochodziły nie tylko z zewnątrz (nieunikniona biurokracja, trudności gospodarcze Węgier po rozpoczęciu wojny z Rosją, wywiad niemiecki), ale także z wnętrza środowiska (spory na linii sanacja i nowy rząd, rozgoryczenie, skromne bytowanie). Zdarzały się też nieporozumienia z pracownikami polskiej ambasady, za czym niejednokrotnie stały względy ambicjonalne. Powiodło się, kosztem niemałych wysiłków, stworzenie miejsc nauki w kilku miejscowościach. Jedna z tych szkół była faktycznie miejscem chronienia młodzieży żydowskiej. Sposoby wyrabiania nowych papierów, ze świadectwami chrztu włącznie, były rozliczne, precyzyjne – wszystkie za wiedzą Sławika. Nieustannie przybywały nowe osoby, których droga na Węgry była dłuższa i trudniejsza niż poprzedników – na obszarze okupacji niemieckiej istniały już getta, które poddawano metodycznej likwidacji, wszelako zdarzały się szczęśliwe przypadki ucieczki. Zmiana tożsamości była więc zabiegiem koniecznym i ryzykownym – człowiek dostawał nowe imię i nazwisko, nowych rodziców, nowe wyznanie. Dzięki temu można było podróżować po kraju, szukać miejsca pracy, znaleźć schronienie u dobrych ludzi. Wtedy nie rejestrowano rozmiarów pomocy, ale dane, przekazane po latach z Izraela pokazują jej ogrom – mowa jest o co najmniej pięciu tysiącach wspomożonych w ten sposób Żydów. Ilu z nich rzeczywiście przetrwało, nie wiemy – wiedzą tylko, każdy z osobna, uratowani lub osieroceni. Na tablicy pamiątkowej Sławika i Antalla w Vácu możemy przeczytać, że ocalili życie około stu żydowskim dzieciom pochodzącym z Polski.

Wpływ politycznych układów na sytuację polskich wychodźców był stały i przemożny. Węgry, po zaangażowaniu się w wojnę z Rosją, ponosiły wysiłek utrzymania ogromnej, dwustutysięcznej armii na Wschodzie. Po zdruzgotaniu tych oddziałów na froncie pod Woroneżem wyblakło znaczenie pomocy dla Polaków. Wcześniej zaś, gdy emigracyjny rząd Polski podpisał umowę Sikorski-Majski, doszedł powód, którym szermowali niechętni temu aliansowi politycy węgierscy, z których część gorliwie opowiadała się za Niemcami. Wtedy jeszcze sojusznikiem, lecz już za niedługo okupantem…

19 marca 1944 roku wojsko niemieckie przekroczyło granice Węgier. Hitler nie mógł znieść sytuacji, w której – po wymordowaniu prawie wszystkich Żydów w Europie – ponad pół miliona ich współbraci żyło spokojnie w sojuszniczym kraju. Owo „spokojnie” opatruję zastrzeżeniem – były rozliczne utrudnienia, ograniczenia praw, skierowania do przymusowych robót, ale wywózek i mordów nie było. Motyw natury strategicznej wynikał z tego, że zmienił się układ na frontach ‒ Rosjanie parli ku Europie, alianci byli na południu Włoch. Przyszłość niebawem pokaże, że Rumunia i Bułgaria opuszczą Niemców, zaś Anglosasi wylądują w Normandii. Łatwo się teraz pisze, ubierając się w szaty genialnego i znającego przyszłość stratega, ale wówczas nikt o tym z całą pewnością nie wiedział… Zaplanowane przez Eichmanna wywózki Żydów rozpoczęto przy udziale węgierskiej policji, wykonując je z morderczą sumiennością. Tadeusz Borowski, wówczas więzień KL Auschwitz, zostawił obraz nieustannie przybywających transportów, kierowanych prosto do komór gazowych. Imre Kertesz (późniejszy noblista) doświadczył wywózki, którą opisał w „Losie utraconym”. Nasz rodak, Stanisław Vincenz, mieszkający w wiosce pod Budapesztem, napisał, że Niemcy: „bez zwłoki skoncentrowali wszystkich Żydów na prowincji i zesłali ich do Oświęcimia”. Odnotował również, że „wyłapywali również Polaków gdzie mogli”.

Poprzednie zdanie obejmowało również los Sławika. Otóż Niemcy chcieli go aresztować, ale nie było go wtedy w domu – w czerwcu uwięziono jego żonę, córce udało się ukryć (obie jeszcze w 1943 roku, dzięki fałszywym papierom, zostały sprowadzone na Węgry). Aresztowano też ludzi z obsady biura. Sławika schwytano dopiero w lipcu – najpoważniejsza z wersji mówi, że stało się to skutkiem zdrady jednego z wychowanków (jego nazwiska, choć je znam, nie wymienię – jest na H, pomiędzy Efialtesem i Judaszem).

Gestapo urządziło konfrontację Sławika z aresztowanym wcześniej Antallem. Ze wspomnień Węgra: „Obiecali mu, że jak powie prawdę, to go natychmiast zwolnią. Ale on był niezłomny”. Potem, gdy wieziono ich razem więziennym autem: „Poszukałem jego ręki, by podziękować mu za uratowanie mojego życia. Z uściskiem dłoni tak mi szepnął – »Tak płaci Polska«”. Ciche słowa bohatera, ewangelia godności…

Henryk Sławik, po wywiezieniu do KL Mauthausen, został tam powieszony 23 sierpnia 1944 roku, wedle księgi zgonów – o godzinie 16,10. Wszystko ma swój czas, wszystko jest policzone. Wszystko – tak ma na imię Pamięć.

Marian Sworzeń


Marian Sworzeń „Nie odeszli. Eseje o niewygasłej obecności”, „Śląsk” Wydawnictwo Naukowe, Katowice 2026

How useful was this post?

Click on a star to rate it!

Average rating 0 / 5. Vote count: 0

No votes so far! Be the first to rate this post.

0 0 głosy
Ocena artykułu
Subskrybuj
Powiadom o
guest

wp-puzzle.com logo

Ta strona używa Akismet do redukcji spamu. Dowiedz się, w jaki sposób przetwarzane są dane Twoich komentarzy.

0 Komentarze
Najstarsze
Najnowsze Najwięcej głosów