W analizie opublikowanej przez Fundację Batorego dr hab. Kamil Marcinkiewicz poddaje dogłębnemu badaniu przemiany niemieckiego systemu partyjnego, które doprowadziły do dzisiejszych sukcesów Alternatywy dla Niemiec.
Punktem wyjścia opracowania jest historyczne zwycięstwo Alternatywy dla Niemiec (AfD) w wyborach do parlamentu Saksonii-Anhalt we wrześniu 2026 roku oraz bezprecedensowa marginalizacja tradycyjnych partii umiarkowanego centrum – CDU/CSU i SPD. Kamil Marcinkiewicz (adiunkt w w Instytucie Politologii Uniwersytetu Wrocławskiego) szczegółowo odtwarza ewolucję niemieckiego systemu partyjnego od czasów powojennych po „długą erę Angeli Merkel”, ukazując strukturalne, gospodarcze oraz społeczne przyczyny wyczerpywania się dotychczasowego modelu politycznego Republiki Federalnej.
Zdaniem autora, w Niemczech wyłoniły się nowy system partyjny, który opisać można jako „AfD kontra blok anty-AfD”, gdzie AfD staje się najsilniejszym ugrupowaniem, przeciwko któremu staje rozdrobniony blok od centroprawicy po skrajną lewicę, a Sojusz Sahry Wagenknecht (BSW, radykalnie prorosyjska partia wywodząca się ze środowisk skrajnej lewicy) pełni rolę języczka u wagi.
W dalszej części publikacji analizie poddane zostają wyzwania stojące przed niemieckimi ugrupowaniami mainstreamowymi, wskazując na dylemat między wpadnięciem w „pułapkę ekstremizmu” a funkcjonowaniem w ramach nieefektywnych, szerokich koalicji anty-AfD („pułapka Weimaru”). O ile jednak „pułapka ekstremizmu” jest raczej jeszcze zjawiskiem jednostkowym, o tyle „pułapka Weimaru” to scenariusz, który występuje w coraz większej liczbie krajów związkowych, a podczas kolejnych wyborów do Bundestagu może ujawnić się także na poziomie federalnym – prognozuje Kamil Marcinkiewicz.
Biorąc pod uwagę obecne sondaże i trendy prawdopodobnym scenariuszem po wyborach do Bundestagu w 2029 roku wydają się rządy koalicji złożonej z trzech partii – SPD i Zielonych reprezentujących centrolewicę oraz centroprawicowej CDU/CSU ze wsparciem Die Linke. Scenariusz ten przywodzi na myśl doświadczenia z czasów Republiki Weimarskiej rządzonej przez szereg skłóconych ze sobą i programowo niespójnych koalicji centrowych. Ich uczestnicy regularnie tracili z wyborów na wybory głosy, nie mogąc sprostać nierzadko przeciwstawnym preferencjom swoich elektoratów. Na politycznym impasie zyskiwali, jak wiemy, naziści.
Czy istnieje wyjście z tej „pułapki Weimaru”? Kamil Marcinkiewicz wskazuje na propozycje odejścia od tzw. „gorsetu koalicyjnego” – czyli sztywnych umów zmuszających koalicjantów do wspólnego głosowania w każdej sprawie, często wbrew własnemu programowi i woli większości społeczeństwa. Alternatywą mogłoby być rządzenie w oparciu o elastyczne, zmienne większości parlamentarne na wzór rozwiązań skandynawskich czy nowozelandzkich (stosujących m.in. umowy o poparciu rządu confidence and supply czy klauzule odrębnego stanowiska agree to disagree). Taki model pozwalałby budować większość wokół konkretnych ustaw, zamiast paraliżować państwo wymuszonymi kompromisami. Jak jednak zauważa autor, niemiecka klasa polityczna pozostaje sceptyczna wobec takich zmian, a próby powstrzymania radykalnej prawicy samą retoryką czy korektą polityki migracyjnej – bez rozwiązania problemów gospodarczych – przynoszą odwrotny skutek. W efekcie dotychczasowy wymóg koalicyjnej jednomyślności staje się obecnie coraz częściej mechanizmem postrzeganym jako antydemokratyczny, ponieważ uniemożliwia przeforsowanie woli większości, na czym nieustannie zyskują ugrupowania populistyczne.
