W czwartek 16 lipca Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyda dwa wyroki i przyjmie jedną opinię w sprawach dotyczących polskiego Sądu Najwyższego, a właściwie prawidłowości wyboru jego sędziów, po czym uda się na zasłużony urlop, który potrwa do końca sierpnia.
Wyrok w sprawie C-748/23 Gekus
C. Limited z siedzibą w Irlandii (powód) złożył wniosek o przeprowadzenie testu niezawisłości i bezstronności sędziego Sądu Najwyższego J.G., w trybie określonym w art. 29 ustawy o Sądzie Najwyższym. We wniosku, wśród okoliczności mających świadczyć o niespełnieniu przez J.G. wymogów niezawisłości i bezstronności, wskazał:
− powołanie J.G. na urząd sędziego SN na podstawie uchwały KRS w jej nowym składzie (ukształtowanym ustawą z 8 grudnia 2017 r.);
− podpisanie przez sędziego J.G. oświadczenia, które kwestionowało stosowalność wyroku TSUE z 19 listopada 2019 r. wobec sędziów Izby Cywilnej SN, powołanych do pełnienia urzędu na podstawie uchwały wydanej przez KRS w jej nowym składzie,
− działania pozwanego, który przed sądami irlandzkimi dąży do odmowy stwierdzenia wykonalności wyroków wydanych w Polsce, podnosząc zarzut naruszenia jego praw do rozpoznania sprawy przez bezstronny i niezawisły sąd.
Do rozpoznania wniosku testowego wylosowano pięcioosobowy skład Sądu Najwyższego.
Znalazło się w nim dwoje sędziów powołanych przed 2018 r. i trzech sędziów nominowanych na wniosek KRS w jej nowym składzie. Przewodniczący tego składu SN, a jednocześnie sędzia sprawozdawca, powziął wątpliwości co do dopuszczalności wniosku testowego oraz składu sądu, który miałby go ewentualnie rozpoznać, i w związku z tym zwrócił się z pytaniami do Trybunału.
Chce ustalić, czy na gruncie prawa Unii same okoliczności powołania sędziego mogą wystarczyć do zakwestionowania jego niezawisłości i bezstronności, oraz czy w sprawach dotyczących testu niezawisłości i bezstronności sędziego mogą orzekać sędziowie powołani na wniosek KRS w jej nowym kształcie. Wyjaśnienia wymaga też, jakie działania należy podjąć w razie ustalenia, że do rozpoznania wniosku testowego wyznaczono sędziów, których udział w rozstrzygnięciu sprawy nie pozwala zapewnić stronie prawa do skutecznego środka prawnego przed niezależnym i bezstronnym sądem.
Wnioski kończące Opinię, wydaną przez Rzecznika Generalnego Nicholasa Emiliou:
„[…] Wnioski
77. Podsumowując: proponuję, aby na pytania zadane przez Sąd Najwyższy (Polska) w trybie prejudycjalnym Trybunał udzielił następującej odpowiedzi:
Artykuł 19 ust. 1 TUE, interpretowany w świetle art. 47 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej, należy rozumieć w ten sposób, że:
1) Już same okoliczności powołania sędziego na urząd mogą wskazywać na to, że sędzia nie spełnia wymogów niezawisłości i bezstronności, jeżeli okoliczności te wiążą się z nieprawidłowością o takim charakterze i o takiej wadze, że wzbudza ona w przekonaniu jednostek uzasadnione wątpliwości co do niezawisłości i bezstronności danego sędziego.
2) W przypadku gdy skład orzekający przeprowadza kontrolę niezawisłości lub bezstronności danego sędziego na podstawie przypuszczalnie niezgodnej z prawem procedury powołania, sędziowie rozpatrujący sprawę nie mogą być sędziami powołanymi w ramach tej samej lub równoważnej procedury.
3) Sędziowie, którzy mogą nie zachować lub nie przejawiać niezbędnej bezstronności przy rozpatrywaniu sprawy dotyczącej niezawisłości sędziowskiej, powinni zostać wykluczeni ze składu orzekającego, który ją rozpatruje. Ustanowienie szczegółowych przepisów proceduralnych umożliwiających zapewnienie, że tego rodzaju sprawę rozpatrzy skład orzekający, który spełnia wymogi wynikające z prawa podstawowego do skutecznego środka prawnego i do rzetelnego procesu sądowego, należy do wewnętrznego porządku prawnego danego państwa członkowskiego. […]”
Wyrok w sprawach połączonych C-96/24, C-103/24 i C-112/24 Rzecznik Dyscyplinarny Sądu Najwyższego i in.
Sąd Najwyższy (Izba Odpowiedzialności Zawodowej) zwrócił się do Trybunału Sprawiedliwości z pytaniami w trzech sprawach dotyczących zgodności krajowego mechanizmu badania niezawisłości i bezstronności sędziów z wymogami prawa Unii. Pytania odnoszą się w szczególności do art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE oraz art. 47 Karty praw podstawowych UE, które gwarantują prawo do skutecznego środka prawnego przed niezależnym i bezstronnym sądem ustanowionym uprzednio na mocy ustawy.
Sprawy dotyczą tzw. testu niezawisłości i bezstronności sędziego, wprowadzonego do polskiego porządku prawnego ustawą z 9 czerwca 2022 r. o zmianie ustawy o Sądzie Najwyższym oraz niektórych innych ustaw. Mechanizm ten umożliwia zbadanie, na wniosek uprawnionego podmiotu, czy okoliczności związane z powołaniem sędziego oraz jego postępowaniem po powołaniu mogą mieć wpływ na standard niezawisłości i bezstronności w danej sprawie.
Sąd Najwyższy zwrócił się do Trybunału z pytaniami dotyczącymi zakresu kontroli przeprowadzanej w ramach tego postępowania. W szczególności zmierza do ustalenia, czy przy ocenie niezawisłości i bezstronności sędziego należy uwzględniać również wymóg, aby sąd rozpoznający sprawę był „ustanowiony uprzednio na mocy ustawy”, oraz czy w składzie rozpoznającym taki wniosek mogą uczestniczyć sędziowie, których powołanie zostało zakwestionowane przez wnioskodawcę.
Pytania dotyczą także skutków ewentualnych nieprawidłowości w składzie orzekającym, w tym tego, czy udział jednego lub kilku sędziów powołanych w kwestionowanej procedurze nominacyjnej może wpływać na możliwość dalszego procedowania i wydania orzeczenia. Sąd Najwyższy zapytał również o możliwość wyłączenia takich sędziów oraz o zasady rozpoznawania wniosków o ich wyłączenie.
Opinia w sprawie C-273/24 Naski
Pytanie Sądu Najwyższego dotyczy zapewnienia prawa do skutecznego środka prawnego przed niezależnym i bezstronnym sądem, ustanowionym na mocy ustawy w rozumieniu prawa UE.
Zmierza ono do ustalenia m.in., czy
(1) w składzie orzekającym SN mogą zasiadać sędziowie powołani do SN na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej przepisami ustawy z 8 grudnia 2017 r. lub których powołanie nastąpiło mimo wstrzymania wykonania (i późniejszego uchylenia) uchwał KRS przez Naczelny Sąd Administracyjny oraz czy
(2) osoby, których powołanie do SN dotknięte było takimi uchybieniami mogą piastować w SN funkcje kierownicze (Pierwszego Prezesa, Prezesa izby, przewodniczącego wydziału) lub funkcje w organach SN.
Wyjaśnienia wymaga też, czy
(3) osoby takie mogą skutecznie podejmować czynności z zakresu organizacji postępowania, jak np. wyznaczenie składu orzekającego lub terminu posiedzenia, a także, czy
(4) sędzia SN, przy nominacji którego nie doszło do takich uchybień ma prawo i obowiązek – celem uniknięcia rozstrzygnięcia sprawy przez sąd niebędący sądem niezawisłym bezstronnym i ustanowionym uprzednio na mocy ustawy w rozumieniu prawa UE – odmówić udziału w kolegialnym składzie orzekającym SN, w którym większość stanowią osoby powołane na urząd sędziego SN w sposób niezgodny z prawem.
